Tobey: Nevada'da Taş Pipo Yapan Bir Kuzey Paiute Ustası
Tobey, briyar dünyasının alışılmış marka anlatılarına uymayan bir addır. Arkasında bir fabrika ya da tescilli bir damga değil, Nevada'nın Reno-Sparks Yerli Kolonisi'nde yaşayan Kuzey Paiute (Northern Paiute) kökenli bir usta vardır: Hilman Tobey. Tobey'nin yaptığı pipolar ticari içim için üretilmiş nesneler değil, dua ve tören bağlamında kullanılan taş hazneli çubuklardır. Bu yönüyle madde, pipo koleksiyonculuğundan çok Amerikan yerlilerinin kutsal piposu geleneğinin yaşayan bir halkasını anlatır.
Usta ve öğrenilme biçimi
Tobey'nin tezgâhında üretilen parçalar tek bir malzemeye bağlı değildir: taşın yanında sert ağaçlar ve çeşitli mineraller de kullandığı aktarılır. Bunlarla ürettiği şey de yeni tasarımlar değil, tören pipolarının geleneksel biçimlerini izleyen örneklerdir. Bu işi ne kadar süredir yaptığı konusunda elimizdeki tek bilgi, otuz yılı aşkın bir süreye işaret eden ikincil kaynaklardır; aynı kaynaklar ustanın Carson City'deki Stewart Indian School'dan mezun olduğunu da söyler. İki bilgi de bağımsız arşivlerden doğrulanabilmiş değildir. Benzer biçimde, Güney Dakota'daki Pine Ridge bölgesinde her yıl yapılan Güneş Dansı (Sundance) törenlerine katıldığı yine yalnızca aynı kaynaklara dayanır.
Malzeme ve yapım
Bu gelenekte haznenin gövdesi funda kökünden değil, oyulabilir yumuşak taşlardan çıkarılır. Tobey'nin hangi ocaktan gelen taşı tercih ettiği kaynaklarda adlandırılmaz; söz konusu malzeme ailesi genel olarak catlinit ve akrabası taşlar başlığında ele alınır. Hazne kaba biçimde kesildikten sonra el aletleriyle biçimlendirilir, kanal ve duman deliği açılır, yüzey aşındırılarak düzeltilir. Sap parçası ayrı hazırlanır ve haznenin içine oturur; iki parçanın ancak tören sırasında birleştirilmesi, tek tek ustalara değil geleneğin geneline mal edilen bir uygulama olarak anlatılır. Belgeselde Tobey'nin malzeme ve alet anlatımı, tören pipolarının duadaki yeriyle iç içe ilerler; pipo burada bir içim aracı olarak değil, duanın taşıyıcısı olarak konumlanır. Bu ayrım, Batı literatüründe yaygınlaşan barış çubuğu deyiminin neden yanıltıcı sayıldığını da açıklar.
Belgesel ve aktarım
Tobey'nin adı pipo literatürüne büyük ölçüde 2015'in ilk aylarında dolaşıma giren kısa bir belgeselle girdi. Nevada Arts Council'in halk kültürü programı kapsamında verilen bir çıraklık desteğiyle çekilen ve Gabe Lopez Shaw imzasını taşıyan Nevada Stories: Pipemakers of the Great Basin, ustanın Norman Zuniga adlı çırağına yapım tekniklerini aktarışını belgeler; yapım, Ulusal Sanat Vakfı'nın (National Endowment for the Arts) desteğiyle tamamlanmıştır. Filmin tanıtım metnine göre Tobey o sırada yüzüncü yaşını yeni kutlamıştı; doğum yılına ilişkin kayıt niteliğinde bir belge ise kaynaklarda yer almaz. Belgeselin asıl konusu tek bir ustanın becerisi değil, aktarımın kendisidir: bilgi tezgâhtan tezgâha değil, elden ele geçer. Tobey'nin çalışmaları, Amerika Birleşik Devletleri'nde pipo yapımı tarihinin briyar ve seri üretim eksenli anlatısının dışında kalan, çok daha eski bir damarı temsil eder.