Vesz Pipes (Julius Vesz)

Vesz Pipes, Macaristan doğumlu usta Julius Vesz'in Toronto'da kurduğu ve elli yılı aşkın süredir tek elden yürüttüğü bir pipo atölyesidir. Kanada'nın en uzun soluklu el yapımı pipo imzalarından biri sayılır; adını hem küçük üretim hacmiyle hem de "ölü kök" diye anılan, çok uzun süre toprak altında kalmış briyar bloklarını kullanma iddiasıyla duyurmuştur.

Macaristan'dan Toronto'ya

Julius Vesz, Budapeşte'nin güneybatısında küçük bir kasabada dünyaya geldi. Ailede zanaat geleneği vardı: dedesi pipo yapıp onaran bir ustaydı ve anlatılana göre Avusturya-Macaristan'ın ileri gelen aileleri için çalışıyordu. Dede, torunu dokuz yaşındayken öldü; buna karşın çocukluğunda gördüğü tezgâh, Vesz'in çok sonra mesleğini seçerken döndüğü başlangıç noktası oldu.

Kanada'ya 1957'de, yirmi üç yaşında göç etti. Toronto'daki ilk işi makine ressamlığıydı, ama kendi hesabına çalışma isteği ağır bastı. Kayıtlara göre ilk piposunu 1959'da tamamladı. Bu dönemde şehir merkezinde onarım atölyesi bulunan Charlie Dollack'a başvurduğu, ondan cesaret gördüğü ama düzenli bir eğitim alamadığı aktarılır; teknik dağarcığını deneyerek kendi kurmuştur. Evindeki mütevazı tezgâhta yürüttüğü onarım işleri zamanla üretime dönüştü ve birkaç büyük mağazanın yanı sıra United Cigar için pipo yapmaya başladı. Sonraki yıllarda atölyesi, Toronto'nun merkezindeki Royal York Hotel'in lobi katındaki dükkânda çalıştı.

Ölü kök briyar

Atölyenin adını en çok duyuran unsur, kullandığı malzemedir. Usta, 1960'lardan beri elinde tuttuğu bir briyar stoğu bulunduğunu; bu köklerin topraktan çıkarılmadan önce çok uzun süre ölü hâlde kaldığını ve böylece kendiliğinden kuruyup yaşlandığını söyler. "Ölü kök" adlandırması buradan gelir; söz konusu bloklardan yapılan pipoların daha serin ve yumuşak içim verdiği ileri sürülür.

Camiada bu anlatıya temkinli yaklaşanlar da vardır. Bir kökün toprak altında kaç yıl kaldığını pratikte ölçmenin yolu bulunmadığından, "yüzlerce yıllık" nitelemesi doğrulanabilir bir veri değil, üreticinin beyanı olarak kalır; benzer söylemler pipo tarihinde yüz yıllık briyar başlığı altında da tartışılmıştır. Üzerinde uzlaşılan nokta daha dar bir çerçevededir: uzun süre dinlendirilmiş ve dikkatle kürlenmiş kök, işlenirken ve yakıldığında daha kararlı davranır.

Üretim ve seriler

Atölyenin ürünleri üç ada ayrılır. Üst seri olan "Hand Cut", kalıba bağlı kalmadan elde biçilen ve her biri tekil kalan parçalardan oluşur; burada freehand anlayışına yakın, yumuşak hatlı formlar ağırlıktadır. "Hand Made" çizgisi ise yerleşik klasik biçimleri kapsar. "Craft Briar", ustanın 1950'lerin sonundan 1966'ya dek piposuna vurduğu ilk marka adıdır; sonradan seri adı olarak yeniden kullanılmıştır.

Ağızlık malzemesi olarak çoğunlukla sert kauçuk (vulkanit), reçine ya da kehribar tercih edilir; sipariş üzerine sap bölgesine lüle taşı, boynuz, kemik veya madenî süsleme eklenebildiği belirtilir. Üretim, tek ustanın elinden çıkabilecek sınırlı bir hacimde kalmıştır ve alıcı çevresinin ağırlığı Kuzey Amerika'dadır. Bu ölçek, Vesz Pipes'ı fabrika üretiminden çok tek usta atölyesi geleneğine yerleştirir.