Wiener Kaffeehauspfeife
Wiener Kaffeehauspfeife, Türkçe adıyla Viyana kahvehane piposu, bir üreticinin markası değil, 19. yüzyıl Viyana'sında tanınır hâle gelen bir pipo tipinin adıdır. Adını, kahvehanelerde konuklara sunulmasından alır. Tek parça dökülen klasik kil pipo türlerinden ayrılır: burada kilden yapılan yalnızca lüledir, sap ahşaptan, ağızlık ise çoğunlukla boynuzdandır. Üç malzemenin bir arada kullanıldığı bu sökülebilir yapı, tipin hem görünüşünü hem de kullanım biçimini belirler.
Yapısı ve görünümü
Lüle, pişince beyazlayan pipo kilinden hazırlanır ve sırlanmaz. Yüksek, ince ve altı yüzlü gövdesiyle uzaktan bile tanınır; koleksiyoncuların tipi ayırt etmesini sağlayan başlıca özellik budur. Kil yüzey bezemeye elverişli olduğu için lülelerin çoğu süslüdür. Bezemelerde çiçek ve vazo motiflerine, sarmal bitki hatlarına, geometrik dizilere, kimi örneklerde insan figürlerine rastlanır.
Sap alışılmışın dışında uzundur ve kiraz ya da vişne ağacından yapılır. Uzunluk, dumanın ağza gelene kadar soğumasına yardım eder; ayrıca pipoyu ayakta taşımaya değil, oturarak içmeye uygun kılar. Ağızlıkta boynuzun tercih edilmesi 19. yüzyıl için olağandır; malzemelerin karşılaştırması ağızlık malzemeleri maddesindedir.
Nerede yapılırdı
Avusturya-Macaristan pazarına yönelik bu lüleler Viyana'da değil, Almanya'da, Köln'ün güneydoğusuna düşen Westerwald bölgesinde üretiliyordu. Bölge yüzyıllardır kil pipo atölyelerinin toplandığı bir merkezdi ve buradaki üretim 20. yüzyılın içlerine kadar sürdü. Sapların ham maddesini güvence altına almak için Viyana'nın güneyinde, Aşağı Avusturya'daki Theresienfeld'de kiraz ağacı dikimine gidildiği kayıtlara geçmiştir.
Kahvehanedeki yeri
Viyana kahvehanelerinin bir bölümü 18. yüzyılın sonlarında içiciler için ayrı odalar ayırmıştı. Buralarda pipo, işletmenin sunduğu bir hizmetti: konuk yalnızca tütünün karşılığını öder, pipoyu bir doldurumluk süre boyunca ya bedelsiz ya da küçük bir ücretle kullanırdı. İçim bitince pipo parçalarına ayrılır, kahvehane görevlisi tarafından temizlenir ve sıradaki konuğa verilirdi. Hijyen kaygısıyla ağızlığın her seferinde yenilendiği, bunun için çoğu zaman kaz tüyünden basit bir parça takıldığı aktarılır; bu ayrıntı yalnızca aktarıma dayanır.
Kiralık pipo yalnız Viyana'ya özgü değildi; İngiltere'de tabagie denen içici odalarında da kil pipolar küçük bir ücretle verilirdi. Viyana'da Neuner ailesinin, gümüş takımlarından ötürü Silbernes Kaffeehaus diye anılan ve 1855'e kadar açık kalan kahvehanesi bu ortamın en tanınmış örneklerindendi; Nikolaus Lenau ile Franz Grillparzer buranın müdavimleri arasındaydı. İki yazarın burada ödünç pipo içtiği anlatılır, ancak bu ayrıntı bağımsız kayıtlarla doğrulanmış değildir. Kahvehane ile piponun bu ortaklığı, piponun dünya tarihi içinde tek bir şehre bağlanabilen sayılı örneklerdendir.
Tipin sonu
Ödünç pipo âdetinin sönmesiyle birlikte tip de gözden düştü; aynı dönemde funda kökü (briyar) pipoların yaygınlaşması dayanıksız kil lülenin yerini almasını kolaylaştırmış olmalıdır. Bugün bu pipolar müze ve koleksiyon nesnesi olarak karşımıza çıkar; Viyana'daki JTI/Austria Tabak tütün koleksiyonunda 19. yüzyıla tarihlenen örnekler bulunur. Marka damgası taşımadıkları ve hangi atölyeden çıktıkları çoğu zaman saptanamadığı için, kimliği belirsiz üretim geleneklerinin tipik bir örneği sayılırlar.