Matkap Tezgâhı (Drill Press)

Matkap tezgâhı (drill press), bir sütuna oturan gövdesi ve dikey mili sayesinde ucu her inişte aynı eksende tutan sabit delme makinesidir. Pipo atölyesinde işlevi tek bir cümleyle özetlenebilir: briyar kütüğüne açılan hazne, duman kanalı ve zıvana yuvası birbirine milimetrik olarak denk gelmek zorundadır ve elde tutulan bir matkap bu denkliği tutturamaz. Tezgâhın atölyedeki değeri de gücünden değil, mil ile tabla arasındaki açının hiç değişmemesinden, yani aynı ayarla açılan deliklerin birbirini tekrarlamasından gelir.

Kurulum ve kütüğün bağlanması

Delme işi, kütük tablaya sabitlenmeden başlamaz. Bunun olağan yolu makine mengenesidir; mengene hem kütüğü kaçmayacak biçimde kavrar hem de tabla üzerinde ince ince kaydırılarak ucun tam istenen noktaya oturmasını sağlar. Açılı hazne ya da eğik kanal gereken şekillerde eksen, mengenenin veya tablanın yatırılmasıyla değiştirilir; böylece uç yine dikey inerken kütük istenen açıyla karşılar.

Kütüğün hangi aşamada delineceği ise atölyeye göre değişen bir tercihtir. Kimi yapımcı ham kütüğü doğrudan tezgâha bağlayıp delikleri açar ve biçimi sonradan bu eksenlere göre çıkarır; kimi ise kaba biçimi verdikten sonra deler. Bu ayrım önce biçim, sonra delme başlığı altında ayrıca ele alınır ve camiada kesin bir kural olarak değil, alışkanlık farkı olarak görülür.

Tezgâhın sınırları

Bir tezgâhın pipo işine ne kadar elverdiği, büyük ölçüde üç ayara bakılarak anlaşılır. Bunların ilki devirdir: briyarda temiz, yanmamış ve eksenden şaşmayan bir delik için düşük devir esas sayılır. Ucuz modellerde devir, kasnaklar arasındaki kayışın elle taşınmasıyla kademeli olarak değiştirilir; gelişmiş makinelerde değişken devirli motor bulunur. İkincisi tablanın yükselip alçalmasıdır — neredeyse her makinede bulunan bu ayar sıradan görünse de, kütüğü mile yaklaştırıp mevcut inişin tamamından yararlanmaya yaradığı için pipo işinde doğrudan işe karışır.

Asıl kısıt üçüncüsündedir: kovanın tek seferde inebildiği mesafe, yani strok. Bu mesafe açılabilecek en uzun deliğin üst sınırıdır ve sıradan tezgâhlarda birkaç santimetreyle ölçülür. Kısa saplı bir billiard için sorun çıkarmaz; uzun saplı Canadian ya da hawkbill gibi şekillerde sınıra dayanılır. Bu yüzden uzun duman kanallarında ustaların çoğu tornada delme yolunu seçer, çünkü orada derinliği kovan değil, matkap ucunun boyu ve tezgâh yatağı belirler.

Tornayla ilişkisi

Matkap tezgâhı atölyedeki tek delme aracı değildir. Metal torna hem daha derin delik açmaya hem de zıvana ile sap işlerini tek bağlamada bitirmeye elverdiği için deneyimli yapımcıların önemli bölümü zamanla tornaya yönelir. Buna karşılık tezgâh atölyeden büsbütün çıkmaz: kurulumu hızlı, kullanımı öğrenmesi kolay bir makine olduğu için hazne ön deliği, ağızlık delikleri ve türlü yardımcı işler için elde tutulur. Biçimlendirme ve zımparalama ise bantlı zımpara gibi bambaşka makinelerin işidir.