Gülel

Gülel, lüle taşı ustası Medet Kara'nın kendi adına yürüttüğü Türk pipo markasıdır. Kuruluşu kayıtlara göre 2002'dir. Blok lüle taşıyla (meerschaum) çalışan marka, Eskişehir oymacılık geleneğinin içinden çıkmıştır; seri üretim yapan bir tesis değil, tek ustanın tezgâhına bağlı bir imza söz konusudur. Markanın bugün izlenebilir olmasını sağlayan başlıca kayıt, yurt dışındaki ikinci el (estate) pipo piyasasında dolaşan damgalı örneklerdir.

Aileden gelen bir zanaat

Kayıtlara göre 1962 doğumlu olan Medet Kara, taşı on bir yaşında işlemeye başlamıştır. Bu kadar erken yaşta tezgâha oturmak Eskişehir'in ocak köylerinde alışılmadık sayılmaz; zanaat çoğunlukla usta-çırak ilişkisiyle ve aile içinde aktarılır. Kara'nın durumunda aktaran kişi babası Emin Kara'dır; kendisi heykel oymacılığıyla tanınmış bir usta olarak anılır.

Medet Kara uzun yıllar kardeşi İmdat Kara ile birlikte çalışmıştır. Yine kayıtlara göre iki kardeş 1989'da kurdukları markaya babalarının adını vermiş, üretimi Emin adı altında 2001'e kadar ortak sürdürmüştür. O yıl yollar ayrılınca İmdat Kara eski adı taşımayı sürdürmüş, Medet Kara ise ertesi yıl kendi markasını kurmuştur. Bu tür bölünmeler, üretimin tek tek kişilerin eline bağlı olduğu artisan pipo alanında beklenmedik değildir: Marka çoğu zaman ustanın kendisi olduğundan, ortaklık dağıldığında bir taraf eski adı sürdürür, diğeri sıfırdan bir ad kurar.

Tezgâhın ocağa yakınlığı

Ustanın lüle taşıyla tanışıklığının Kozlubel'de başladığı belirtilir; başka kayıtlarda tezgâhının madenin hemen yanı başında, Margı'da olduğu geçer. Margı, kaynakların çoğunda Kozlubel'in eski adı olarak anılır; her iki durumda da söz konusu yer, Eskişehir merkezine kırk kilometreyi aşkın uzaklıktaki taş ocağı köylerinden biridir.

Tezgâhın ocak bölgesine yakın kurulması yerleşik bir alışkanlıktır ve teknik bir gerekçesi vardır. Lüle taşı yerin altından çıkarıldığı anda nemli ve yumuşaktır; havayla teması sürdükçe nemini verip kurur ve sertleşir. Ustaların taşı kabaca biçimlendirmek için elverişli buldukları aralık bu yüzden dardır. Kara'nın yalnızca kendi markası için üretmediği, yurt içindeki ve Avrupa'daki bazı firmalara sipariş üzerine de çalıştığı aktarılır. Lüle taşı alanında bu alışılmadık bir düzen değildir; aynı elden çıkan pipolar farklı adlarla dolaşıma girebilir. Usta ayrıca "Medet" imzasıyla eser vermektedir, dolayısıyla Gülel adı onun üretiminin tamamını değil bir bölümünü karşılar.

Damga ve üslup

İkinci el piyasasında dolaşan parçalarda marka, sap üzerine vurulan "GULEL" damgasından tanınır; damganın yanında harf kısaltmaları taşıyan örnekler de kayıtlıdır. Ustanın erken dönem işleri, klasik hatların sade tutulduğu ve süslemenin öne çıkmadığı pipolar olarak tarif edilir; billiard türü yerleşik biçimler bu dönemin bilinen örnekleri arasındadır. Sonraki yıllarda üslubun ayrıntı yoğunluğuna kaydığı, figüratif oymanın belirginleştiği belirtilir. Bu yön değişimi Eskişehir ekolünün genel eğilimiyle uyumludur: Yüksek kabartma ve figür işçiliği, bölgenin dışarıya açılan üretiminde uzun süredir başlıca ayırt edici unsur kabul edilir.