Lüle Taşı (Meerschaum)

Lüle taşı, pipo dünyasının Türkiye ile en güçlü bağıdır. Bilimsel adı sepiolit olan bu mineral; hafif, yumuşak ve gözenekli yapısıyla yüzyıllardır pipo yapımının en değerli malzemelerinden biri olagelmiştir. Almanca kökenli uluslararası adı Meerschaum, "deniz köpüğü" anlamına gelir — taşın beyazlığına ve hafifliğine bir gönderme.

Benzetme temelsiz de değildir: yoğunluğu suyunkine çok yakın olan, kuru bloklarda onun da altına inebilen lüle taşı, suda yüzebilen sayılı minerallerdendir. "Sepiolit" adını ise 19. yüzyılda Alman mineralog E. F. Glocker koymuştur; Yunanca sepiadan türeyen ad, taşın mürekkep balığı kemiğine benzerliğine işaret eder.

Eskişehir'in Beyaz Altını

Sepiolit minerali Yunanistan'dan İspanya'ya, Fas'tan ABD'ye dünyanın pek çok yerinde bulunur; ancak pipo yapımına elverişli blok lüle taşının ticari olarak işletilen yatakları fiilen yalnızca Eskişehir çevresindedir. Bu ayrıcalık taşa "Eskişehir taşı", "beyaz altın" ve "aktaş" gibi adlar da kazandırmıştır. Ocaklar kentin yakınında dar bir alanda toplanmıştır; taş, onlarca metreden 300 metreyi aşabilen derinliklere inen kuyulardan, bugün de büyük ölçüde geleneksel kuyu-galeri yöntemiyle ve basit aletlerle çıkarılır. Mohs ölçeğinde yaklaşık 2 sertliğindeki taş, yataktan nemli çıktığında sabun kıvamında yumuşaktır; ustalar padişah büstlerinden ejderha figürlerine kadar olağanüstü ayrıntılı pipoları taş henüz bu tazelikteyken oyar. Kurudukça hafifleyip sertleşen taş, sıvı ve gazlara karşı güçlü bir emici hâline gelir. Kuşaktan kuşağa aktarılan Eskişehir lüle taşı oymacılığı, bugün Türkiye'nin yaşayan kültürel miras unsurları arasında sayılır.

Piyasada iki tür ayırt edilir: doğal som yumru demek olan blok lüle taşı ile talaş ve kırıntıların bağlayıcıyla preslenmesinden elde edilen pres lüle taşı. Büyük, çatlaksız, beyaz ve homojen bloklar en değerlisidir; pres taş ise gözenekliliğini ve oyulabilirliğini büyük ölçüde yitirdiğinden ikinci sınıf kabul edilir.