Kulpinski (Ryszard Kulpiński)

Kulpinski, Polonyalı pipo ustası Ryszard Kulpiński'nin Przemyśl kentinde ürettiği pipolarda kullandığı addır. Ülkenin güneydoğusundaki bu küçük kent, on dokuzuncu yüzyılın son çeyreğinden bu yana Polonya pipoculuğunun merkezi sayılır; Kulpiński de bu geleneğin savaş sonrası kuşağına bağlanan ustalardan biridir.

Przemyśl geleneği ve çıraklık

Kentteki pipoculuğun başlangıcı 1870'li yıllara uzanır. Çek asıllı zanaatkâr Wincenty Swoboda 1889'da bir bodrum katında pipo yontmaya başlamış, 1908'de kendi imalathanesini kurmuştu. Swoboda'nın 1941'deki ölümüyle duran üretim, 1945'te Walat kardeşlerin açtığı atölyeyle yeniden canlandı. Ryszard Kulpiński bu atölyeye 1956'da girdi ve zanaatı burada öğrendi.

Tezgâhta geçen bu yıllar aynı zamanda malzemesizlikle baş etmenin okulu oldu. Sosyalist dönemde funda kökü (briyar) ithalatı düzensiz olduğundan, Polonya pipoları uzun süre armut ve ceviz gibi yerli ağaçlardan yontuldu. Pipo literatüründe aktarıldığına göre koşullar 1970'ten sonra bir ölçüde gevşedi; Walat atölyesinin ürünlerine takılan "Walatówka" adının yaygınlaştığı 1971-1981 döneminde Kulpiński de bu başarıda pay sahibi sayılır.

Bağımsızlık ve kendi imzası

Aynı kaynaklara göre Ludwik Walat'ın ölümü, atölyede yetişenler için bir yol ayrımı oldu. Kulpiński bir süre aynı ekolden gelen Ryszard Filar ile birlikte çalıştı; iki ustanın ortaklığı 1983'te dağıldı ve Kulpiński bundan sonra tek başına üretti. Kendi atölyesinin 1984'ün ilk aylarında çalışmaya başladığı belirtilir. 1985'te dönemin Kültür ve Sanat Bakanlığı'nca verilen ve "sanat zanaatları ustası" diye çevrilebilecek bir unvanla anıldığı da yine bu kayıtlara dayanır; unvanın Lehçe resmî adı doğrulanamamıştır. Dönemin Polonya'sında bu tür bir nişan, pipo yapımının devletin sınıflandırmasında sıradan bir el işi olmaktan çıkıp sanat zanaatları arasına alındığı anlamına geliyordu.

Asıl kırılma 1989'dan sonra yaşandı. Doğu Bloku'nun dağılmasıyla briyar sıkıntısı ortadan kalktı ve Polonya'da yapılan pipolar, ilk kez Batı Avrupa'daki işlerle aynı ölçütlerle değerlendirilebilir hâle geldi. Kulpiński bu açılmayı fuarlarda değerlendirdi; ülke içinde ve dışında iş gösterdi, Doğu Avrupa dışındaki pipo çevrelerinde adı duyulan ilk Polonyalı ustalardan biri kabul edilir. Kütük tedarikinin de bu dönemde yerleştiği, 1997'den sonra ağırlıklı olarak Portekiz, İspanya ve Arnavutluk'tan malzeme alındığı aktarılır.

Autograf pipoları

Atölye baştan beri iki farklı tempoda çalıştı. Klasik biçimler makine desteğiyle çoğaltıldı; bunların yanında tek tek elde bitirilen parçalar üretildi. Bu ikili düzen, artisan pipo ile fabrika piposu ayrımının tek bir atölyenin içinde izlenebildiği bir örnektir. Elde işlenen pipolar Autograf adıyla ve dört haneli numaralarla ayrılır; kimi figürlü ve heykelsi oymalardır, kimi de freehand anlayışında, kütüğün damarına göre biçimlenen serbest formlardır.

Autograf listesinde tarihî parçaların yeniden yorumları da yer alır. Anlatıldığına göre 0099 numaralı pipo, Przemyśl'deki müzede bulunan ve 1800 dolaylarında bir Polonya soylusu için yontulduğu söylenen bir lüle taşı piponun ölçüleri esas alınarak yapılmıştır. Kentin pipo koleksiyonu bugün, Przemyśl Ulusal Müzesi'ne bağlı Çan ve Pipo Müzesi'nde, saat kulesindeki binada sergilenir. Ustanın ve atölyenin son durumuna ilişkin güncel bir kayda ulaşılamamıştır.