Kybele

Kybele, lüle taşından pipo üreten bir Türk markasıdır. Eldeki kayıtlar markanın 2002'de kurulduğunu, arkasında İsmail Özdamar adlı bir ustanın bulunduğunu ve Kıraç adlı bir şirketin markayla birlikte anıldığını söyler. Uluslararası pipo kaynaklarında Türkiye başlığı altında yer alır; ne var ki marka hakkında bugüne ulaşan belgeli bilgi bu birkaç satırdan ibarettir.

Kayıtlardaki yeri

Kybele'ye ilişkin bilinenlerin tamamı tek bir künyeye dayanır: kuruluş yılı 2002, markayı yürüten ad İsmail Özdamar, kayda geçen şirket Kıraç. Bu künye, dünya pipo markalarını derleyen bir başvuru kitabından pipo ansiklopedilerine, oradan da koleksiyoncu forumlarına geçmiştir; İspanyolca yayın yapan bir koleksiyoncu forumunda 2022'de aynı bilgiler yinelenmiştir. Markanın kendi tanıtım sayfası, bir kataloğu ya da bağımsız bir ticaret kaydı ise tespit edilememiştir. Atölyenin hangi şehirde çalıştığı, hangi biçimleri ürettiği, pipolarını nasıl damgaladığı ve bugün faal olup olmadığı bilinmemektedir.

Türk pipoculuğunda böyle boşluklar seyrek değildir. Lüle taşı işi ağırlıkla küçük atölyelerde, çoğu zaman aile içinde yürür; marka bir ustanın ya da bir şirketin adıyla doğar, tezgâh kapandığında ad da geride kayıt bırakmadan silinir. Tek ustanın elinden çıkan işle seri üretim arasındaki ayrım da bu ölçekte çoğu zaman bulanıklaşır.

Adın geldiği yer

Marka, adını Anadolu'nun en eski tanrıçalarından birinden alır. Kybele — Türkçede yaygın yazımıyla Kibele — bereketin ve yaban doğanın hâkimi sayılan ana tanrıçadır; ona tapınma Frigler döneminde örgütlü bir düzene kavuşmuş, betimlemelerinde yanı başında çoğunlukla aslanlar yer almıştır. Ona adanmış açık hava tapınaklarının ve aslanlı kabartmaların en yoğun görüldüğü coğrafya, Eskişehir ile Afyonkarahisar arasında uzanan bölgedir.

Aynı bölgenin merkezindeki Eskişehir, lüle taşının çıkarıldığı yerdir: ticari olarak işlenebilir yatakların neredeyse tamamı bu il sınırları içindedir ve taşın oymacılığı yüzyıllardır aynı çevrede sürdürülür. Böylece markanın seçtiği ad ile çalıştığı malzemenin kaynağı aynı yöreye çıkar. Adın bilinçli bir göndermeyle mi konduğu ise kaynaklarda belirtilmemiştir.

Belgelenmemiş kalanlar

Kuruluş yılı olarak verilen 2002, Türk lüle taşı üretiminde markalaşmanın hızlandığı bir döneme denk düşer. 1980'de ham lüle taşı ihracatının yasaklanmasının ardından taşın işlenmesi bütünüyle yurt içinde kalmış, Eskişehir çevresi bu alanın dünyadaki merkezi hâline gelmiştir; 2000'li yıllarda ise doğrudan yurt dışındaki alıcıya ulaşan çok sayıda küçük marka bu zeminde ortaya çıkmıştır. Kybele'nin bu tabloda tam olarak nerede durduğu belirlenememektedir.

Türk atölyelerinde hemen hepsinde ortak olan kimi uygulamalar — blok taşın elde oyulması, oymadan sonra balmumu banyosu, içildikçe beyazdan sarıya ve kehribar tonlarına ilerleyen renklenme, ağızlıklarda çoğunlukla kehribar görünümlü akrilik kullanılması — bu markanın işleri için de geçerli olabilir. Ancak hiçbiri Kybele adına belgelenmiş değildir. Yeni belgeler ortaya çıkmadıkça marka, adı bilinen ama işi kayda geçmemiş Türk markaları arasında kalmayı sürdürecektir.