William Bragge'in Pipo Çizimleri: Dağılan Bir Belge Takımı

William Bragge'in pipo çizimleri, 19. yüzyılın en geniş tütün ve pipo koleksiyonu sayılan derlemeyi nesne nesne belgeleyen, elle hazırlanmış bir görsel arşivdir. Koleksiyonun kendisi sahibinin sağlığında satılıp dağıldığı için bu çizimler, nesnelerin ölçüsünü ve kökenini bir arada veren neredeyse tek kayıt hâline gelmiştir. Ne var ki takımın kendisi de sonradan bölünmüştür; bugün yirmi kutunun tamamı tek bir yerde bulunmamaktadır.

Kataloğun tanıklığı

Çizimlerin en güvenilir tarifi Bragge'in kendi kataloğunda durur. Birmingham'da 1880'de yalnızca iki yüz nüsha bastırılan Bibliotheca Nicotiana'nın 409 numaralı kaydı, koleksiyonun resimli kataloğunu anlatır: Çizimler ölçeklidir, hepsi aynı boyda ve özel hazırlanmış kâğıda yapılmıştır, her birinin üzerinde nesnenin tarifi ile geçmişi el yazısıyla yer alır. Aynı kayıt, çizim sayısını yaklaşık 1.200 olarak verir ve bunların "kitap görünümlü" yirmi kutuda saklandığını belirtir. Hemen öncesindeki 408 numaralı kayıt ayrı bir takımı tanıtır: British Museum, Christie, India Museum ve Blackmore koleksiyonlarındaki pipoların 232 çizimi. 407 numaralı kayıtta ise koleksiyondaki kil pipoların 260 İngiliz ve 310 Hollanda üretici damgasını mürekkeple çizen bir defter geçer. Bragge böylece yalnızca nesneleri değil, onları belgeleme yöntemini de kayda geçirmiş olur.

Koleksiyoncu

William Bragge (1823–1884) Birmingham doğumlu bir inşaat mühendisiydi. Rio de Janeiro'nun havagazıyla aydınlatılması işini yürüttü, Brezilya'nın ilk demir yolunun güzergâh etüdünde çalıştı; 1858'de Sheffield'deki John Brown & Company'nin genel müdürlüğüne getirildi ve bu görevi 1872'ye kadar sürdürdü. 1870'te kentin bıçakçı loncasının en üst makamı olan Master Cutler'lığa seçildi. Society of Antiquaries, Royal Geographical Society ve Anthropological Society üyesiydi. Kataloğun 1880 baskısının önsözü, tütünle ilgili nesneleri toplamaya yaklaşık yirmi yıl önce başladığını söyler. Derlediği pipo sayısı kaynaklarda 13.000 olarak verilir.

Bragge pipoyu süs eşyası değil, etnografik belge saydı. Önsözünde tütün kullanımının yaygınlığını ve eskiliğini vurguladı; Kuzey Amerika höyüklerinden çıkan yerli pipolarını Avrupa'nın işlenmiş lüle taşı örnekleriyle aynı ölçüte göre sıraladı. Yanına kurduğu tütün kitaplığı, İngilizcedeki ilk uzmanlık bibliyografyası kabul edilir.

Dağılma

Kayıtlara göre Bragge ömrünün sonuna doğru görme yetisini yitirdi ve koleksiyonunu satışa çıkardı. 1880'lerin başında derleme parçalandı: Etnografik pipoların bir bölümü British Museum'a, kayıtlara göre bir bölümü de Edinburgh'a gitti; kalanı özel alıcılara dağıldı. Müze bugün Bragge'den gelen iki binin üzerinde nesne barındırdığını, bunların yüzde sekseninden fazlasının pipo olduğunu belirtir. Bragge'in 1873'te Birmingham Halk Kütüphanesi'ne bağışladığı 1.500 ciltlik Cervantes kitaplığı ise 1879 yangınında yok olmuştu. Tütün kitaplığının 1882'de Londra'da müzayedeye çıkarıldığı bildirilir; çizim kutularının bu satışa girip girmediği bilinmiyor.

Yirmi kutunun izi 20. yüzyılda yeniden belirir. Anlatılana göre İngiliz antika pipo koleksiyoncusu Trevor Barton, 1970'lerin başında Bragge'in torununun kızıyla karşılaşmış ve ailede kalan kutuların bir bölümünü almıştır; Barton'ın kendi yazısında elindeki çizim sayısı 450 olarak geçer. 1974'te U.S. Tobacco'nun 1973'ten beri yönetim kurulu başkanlığını yürüten Louis F. Bantle (1928–2010), Connecticut'ın Greenwich kentinde bir pipo müzesi kurma düşüncesiyle Barton'ın koleksiyonundan geniş bir bölümü ve beş kutuyu satın aldı. Takım böylece ikinci kez bölündü.

Elinde kalan malzemeyi Barton 1991'de A Portfolio of William Bragge and his Pipes of all Peoples adıyla, Académie Internationale de la Pipe üyeleri için yirmi beş nüshalık bir portfolyo hâlinde bastırdı; kayıtlara göre kitapta Tristram Ellis'in Bragge'i betimleyen bir gravürü de yer alır. Barton'ın ölümünden sonra koleksiyonu 2010 Eylülünde Christie's Londra'da satışa çıktı ve satış duyurusunda Bragge derlemesinin özgün tarif ve resimlerini taşıyan kutular ayrıca anıldı. Pipo yazınının bu kolu böylece hem çoğaltılmış hem de daha da parçalanmış oldu.

Çizimlerin asıl değeri tek tek nesneleri göstermelerinde değil, ölçü ve köken bilgisini tek bir düzen içinde bir arada tutmalarındaydı. Kutular ayrıldıkça bu düzen de bozuldu; pipo tarihi üzerine çalışanlar bugün takımın ancak dağınık parçalarına ulaşabiliyor.