De pijp in kunst en literatuur

De pijp in kunst en literatuur wordt al vier eeuwen niet alleen als voorwerp afgebeeld en beschreven, maar ook als drager van betekenis. In de hand van de schilder of de schrijver is de pijp soms een waarschuwing die aan de kortstondigheid van het leven herinnert, soms het toneelrekwisiet van de denkende man, en soms de signatuur die een personage in één enkele lijn typeert.

In de schilderkunst: een waarschuwing van rook

Na de verspreiding van tabak in Europa namen pijprokende figuren in de 17e-eeuwse Nederlandse en Vlaamse schilderkunst snel in aantal toe. Adriaen Brouwer en Adriaen van Ostade, die opgroeiden in de kring rond Frans Hals, worden beschouwd als de namen die gewone, pijprokende mensen in herberg- en dorpstaferelen centraal in het schilderij plaatsten. Veel van deze doeken leggen niet alleen het dagelijks leven vast; volgens de moraalopvatting van die tijd bevatten ze ook een verwijzing naar overmatig genot. De snel oplossende rook wordt in de vanitas-traditie gelezen als het visuele equivalent van de vergankelijkheid van het leven.

19. In de 19e eeuw verschoof de nadruk. Het zelfportret met verbonden oor en pijp dat Vincent van Gogh in januari 1889 in Arles schilderde, toont dat de pijp nu eerder het teken was van een naar binnen gekeerde gemoedstoestand dan van een moraalles. Van de twee zelfportretten met verband die hij in de weken na zijn oorverwonding maakte, bevindt het exemplaar met pijp zich in een privécollectie en wordt het slechts zelden tentoongesteld; de andere versie van de zelfportretten met verband bevindt zich in de Courtauld Gallery in Londen. Ook de reeks De kaartspelers, waaraan Paul Cézanne tussen 1890 en 1895 werkte, roept dezelfde stille aandacht op. Op de eerste twee van de vijf voltooide doeken staat naast de kaartspelers een man met een pijp; de studie Man met pijp, die de schilder voor deze figuur maakte, wordt vaak samen met de reeks genoemd.

Het bekendste schilderij over dit onderwerp is echter René Magrittes werk uit 1929, La trahison des images. Onder een nauwgezet getekende pijp staat geschreven: "Ceci n'est pas une pipe" (Dit is geen pijp); want het voorwerp op het doek kan niet gerookt worden, het is slechts een voorstelling. Het werk, dat zich in de collectie van het Los Angeles County Museum of Art bevindt, is, omdat het de relatie tussen woord en beeld ter discussie stelt, een van de meest aangehaalde beelden van de moderne kunst geworden.

In de literatuur: een verlengstuk van het personage

In de literatuur wordt de pijp vaak gebruikt als een instrument dat de duur van het denken meet. In Arthur Conan Doyles verhaal "The Red-Headed League" uit 1891 omschrijft Sherlock Holmes een raadsel als "een kwestie van drie pijpen" en vraagt hij vijftig minuten niet gestoord te worden. Sidney Paget, die de eerste edities van de verhalen illustreerde, tekende Holmes met een rechte pijp; de gebogen kalebasvorm die tegenwoordig als eerste in gedachten komt, is niet afkomstig uit de tekst, maar van het toneel. Deze vorm wordt doorgaans toegeschreven aan de Amerikaanse acteur William Gillette, die het personage honderden keren speelde; naar verluidt werd een gebogen pijp verkozen omdat deze, terwijl hij tussen de tanden werd gehouden, het uitspreken van tekst en het gebaren met handen en armen vergemakkelijkte. Omdat er geen tijdsfoto of rechtstreekse getuigenis bestaat die aantoont dat Gillette op het toneel daadwerkelijk een kalebas gebruikte, staat dit verband niet vast. De kracht van dit visuele beeld is ook terug te zien in latere collecties zoals de Peterson Sherlock Holmes-serie.

Dezelfde functie is ook in andere verhalen terug te vinden: in J.R.R. Tolkiens Midden-aarde is de pijp een detail dat het karakter en het dagelijkse ritme van een volk beschrijft; de reikwijdte van dit detail wordt behandeld in het artikel Pijp en pijpkruid in In de Ban van de Ring. Voor de bijzondere plaats die meerschaum in poëzie en proza inneemt, kan het artikel Meerschaum in de literatuur worden geraadpleegd. De publieke pijpimago van bestaande personen ten slotte wordt samengebracht onder de titel bekende pijprokers.