Briyar (Funda Kökü)
Briyar (İngilizce briar, Fransızca bruyère), pipo yapımında kullanılan ahşapların tartışmasız kralıdır. Akdeniz havzasında yetişen ağaç fundasının (Erica arborea) toprak altındaki kök yumrusundan (burl) elde edilir. Funda 6-7 metreye ulaşabilen bir çalıdır; ancak pipoya dönüşen kısım gövdesi değil, kökle gövde arasında büyüyen bu yumrudur. Bugün "pipo" dendiğinde akla gelen klasik ahşap pipoların neredeyse tamamı briyardan yapılır.
Neden briyar?
Kök yumrusu, bitkinin kurak ve yangına eğilimli coğrafyasında hayatta kalmasını sağlayan bir su ve besin deposudur. Bu görevi ona pipo için ideal üç özellik kazandırır:
Isıya dayanıklılık: Yoğun ve mineral açısından zengin dokusu, közün sıcaklığına uzun yıllar dayanır.
Hafiflik ve sağlamlık dengesi: Sert olmasına rağmen ağızda taşınabilecek kadar hafiftir.
Damar deseni: Yumrunun lif yapısı, ustaların "straight grain", "birdseye" gibi adlarla sınıflandırdığı estetik desenler oluşturur.
En sert ve ateşe en dayanıklı briyarın, tarıma elverişsiz kıraç Akdeniz yamaçlarında ağır ağır büyüyen yaşlı köklerden çıktığı kabul edilir. Yumruların da hepsi işe yaramaz: yalnızca yuvarlak ve düzgün biçimli olanlar pipoya uygundur, biçimsiz olanlar daha hasatta elenir.
Tarihçe
Briyarın pipo yapımında kullanılması 19. yüzyıl ortasında, Fransa'nın Saint-Claude kasabası çevresinde yaygınlaştı. En bilinen efsaneye göre, Napolyon'un 1821'deki ölümünün ardından Korsika'ya hacca giden bir Fransız'ın piposu yolda kırılmış, yerli bir çoban ona funda kökünden yenisini yapmıştır. Ne var ki olayın gerçek tarihinin bundan çok sonraya, yüzyılın ortasına düştüğü kabul edilir; kaynaklar kesin bir yıl üzerinde uzlaşmaz.
Köken iddiası yalnızca Saint-Claude'a da ait değildir: Doğu Pireneler'deki Saint-Paul-de-Fenouillet kasabası da ilk briyar piposunun kendi topraklarında yontulduğunu savunur. Belgelenen şudur: Ekim 1858'de güneyden Saint-Claude'a bir ayda 1.440 adet pipo taslağı bloku teslim edilmiştir — yani sanayi bu tarihte çoktan kuruludur. Piponun dünya çapında briyara geçişini ve Saint-Claude'un "piponun beşiği" hâline gelişini briyar devrimi maddesi anlatır.
Hasattan bloka
Yumrular hasat edildikten sonra bekletilmeye gelmez; taşınırken bozulmalarını önlemek için kesim atölyeleri (sawmill) hasat bölgelerinin hemen yakınında kuruldu ve ilk dönemde su gücüyle çalıştı. Atölyede yumru iki tür bloka kesilir:
Ebauchon: Yumrunun iç kısmından çıkan dikdörtgen bloktur; verimi yüksek ama damar yönü rastgeledir. Fabrika üretiminin ekonomik standardı sayılır.
Plato (plateaux): Kabuklu dış kısımdan kesilir; daha büyüktür ve damar yönelimi üstündür. Artizan ustaların tercihi bu yüzden platodur.
Kesilen bloklar, reçine ve özsuyu atmak için kaynatılır; kaynatılmamış briyar hem sıcak hem kötü tatlı bir içim verir. İlk denemelerde kurutulmamış pipoların içim sırasında "patladığı" anlatılır; kaynatma tekniğinin aynı bölgedeki mantar tıpa imalatından esinlendiği yönünde bir kuram da vardır. Kaynatmanın ardından bloklar 2-5 yıl açık havada doğal kurumaya bırakılır. Aceleye getirilmiş kurutma, içimde kötü tat ve çatlamayla sonuçlanır; bu yüzden iyi kurutulmuş briyar, kaliteli piponun ilk şartı sayılır. Bloğun pipoya dönüşme süreci bir pipo nasıl yapılır maddesinde, gövdeye uygulanan bitirme teknikleri ise yüzey işlemleri maddesinde ele alınır.
Yağla kürleme
Doğal kurutmanın en ünlü alternatifi, Dunhill'in kurucusu Alfred Dunhill'in 1913'e kadar patentini aldığı yağla kürlemedir (oil curing). Bu süreçte pipolar, hazneleriyle, gaz alevleriyle ısıtılan pirinç pimlere geçirilir; sıcak yağ haftalar içinde liflerde ilerleyerek kalan reçine ve özsuyu toplar. Yöntemin asıl amacı tat inceliği değil, hız ve maliyetti: Fransa'dan gelen briyarın kalan özsuyunu gidererek yeni piponun alıştırma dönemini kolaylaştırıyordu.
Briyarın coğrafyası
Briyar tedarikinin ağırlık merkezi tarih boyunca yer değiştirdi: önce Fransa ve Korsika, ardından İtalya'nın Kalabriya, Sicilya ve Sardinya bölgeleri, Yunanistan, Cezayir-Fas hattı ve İspanya öne çıktı. Bugün başlıca kaynaklar İtalya, Yunanistan, İspanya ve Fas olarak bilinir.
Briyarın alternatifi olarak lüle taşı, mısır koçanı ve morta gibi malzemeler de kullanılır; karşılaştırmalı bir bakış için pipo hazne malzemeleri maddesine bakılabilir.