Morta (Bataklık Meşesi)

Morta, turbalığa ya da nehir yatağına gömülüp binlerce yıl oksijensiz ortamda kalmış, taşıllaşmanın (fosilleşmenin) ilk evresindeki meşe odunudur. Bataklık meşesi (bog oak) olarak da bilinir; Balkanlar'da ise "abonos" adıyla anılır. Kaynaklar gömülü kalma süresini farklı aralıklarla verir; tipik olarak 2.000-6.000 yıllık gövdelerden söz edilir. Funda kökü (briyar) ve lüle taşının yanında az rastlanan, ancak kendine özgü nitelikleriyle saygın bir yer edinmiş bir pipo haznesi malzemesidir.

Oluşumu ve özellikleri

Bataklığın asidik ve oksijensiz ortamı, gömülü gövdeyi çürümekten korur. Bu uzun bekleyiş sırasında meşenin tanenleri sudaki demir mineralleriyle tepkimeye girer ve odun giderek koyulaşır; en bilinen renk siyah olsa da bakır ve altın tonlarında morta bloklarına da rastlanır. Binlerce yıl süren bu doğal "yıkanma", tanen, reçine ve benzeri maddeleri odundan büyük ölçüde uzaklaştırır. Bu yüzden morta tada karşı bütünüyle nötr kabul edilir; briyarın içime katabileceği odunsu tatlar mortada bulunmaz.

Üretici verilerine göre yüzde onu aşabilen mineral içeriği, hazneyi yanmaya karşı olağanüstü dirençli kılar. Gözenekli ve düşük yoğunluklu yapısı ise nemi ve yoğuşmayı çok iyi emer; bu nedenle morta pipolar genellikle hafiftir.

İşlenmesi ve üretimi

Morta, pipo yapımcısı için zorlu bir malzemedir. Aynı blokta yumuşak ve taş gibi sert bölgeler yan yana bulunabilir; gizli kusur oranı yüksektir. Ustalar kimi işlemlerde ahşap için değil metal için tasarlanmış takımlar kullanır. Kusurlar çoğu kez son aşamada ortaya çıktığından onlarca saatlik emek boşa gidebilir; bu yüksek fire oranı, morta pipoların az sayıda ve çoğunlukla usta işi (artisan) üretilmesinin başlıca nedeni sayılır. Sudan çıkarılan bloğun ayrıca çok yavaş ve denetimli biçimde kurutulması gerekir; hızlı kurutma odunu çatlatır. Bir piponun yapım aşamaları mortada da briyarla benzerdir; farkı, malzemenin her adımda yapımcıyı yeni bir sürprizle karşılayabilmesidir.

Başlıca kaynaklar İrlanda turbalıkları ile Balkan nehir havzalarıdır; özellikle Hırvatistan ve Sırbistan'daki Sava havzasından çıkarılan gövdeler bilinir. Trever Talbert ve Davorin Denović, mortayla çalışan tanınmış yapımcılar arasında sayılır. Morta ayrıca çevre dostu bir ham madde kabul edilir: Yeni ağaç kesilmez, doğanın binlerce yıl önce gömdüğü gövdeler değerlendirilir.

İçim karakteri ve bakım

Morta serin, kuru ve hafif tatlımsı bir içim vermesiyle bilinir; nötr yapısı tütünün karakterini olduğu gibi yansıtır. Bu özelliğiyle, harmanları katkısız tatmak isteyen içiciler arasında değer görür. Briyar gibi hazne içinde karbon tabakası oluşturur; ancak gövde gevrek olduğundan bu tabakanın ince tutulması önerilir.

Kuru morta sert ama kırılgandır; düşürülen bir morta pipo briyara göre çok daha kolay çatlar; bu yüzden darbeden özenle korunmalıdır. Buna karşılık yüksek emiciliği sayesinde içimler arasında dinlendirme, briyardaki kadar kritik kabul edilmez.