Faribault Piposu: Pipo Taşından Bir Bilmece

Faribault piposu, Minnesota Historical Society koleksiyonundaki en ayrıntılı figüratif catlinite oymalarından biri sayılır. Sırtüstü uzanmış, bacaklarını havaya kaldırmış bir erkeği betimler: gövde, baş ve başlık hazneyi, bacaklar da ağızlığa uzanan sapı oluşturur. Ne bir barış çubuğu ne de bilinen bir tören piposu kalıbına oturur; kimin yaptığı, ne zaman yapıldığı ve kimi anlattığı hâlâ açıklığa kavuşmuş değildir.

Nesnenin kendisi

Oyma tek parça taştandır; dirseklerden ağızlık ucuna 11,5 inç, yaklaşık 29 santimetre ölçülür. Duman yolu dört ayrı delme işlemiyle açılmış, kalçadan başlayan iki kısa kanalın geriye bıraktığı açıklık ise dişli çarka benzeyen bir taş tıkaçla kapatılmıştır. Ağızlığın ön yüzünde dökme kurşunla doldurulmuş geometrik bir bezeme, onun içinde de "D.F." harfleri yer alır.

Figürün kılığı baştan aşağı Avrupa-Amerika kesimindedir. Çizmelerin tabanı ayrı uygulanmış, ökçesi yükseltilmiştir; yüzlerine dönüşümlü üçgenlerden bir sıra ve ucu aşağı bakan tüylü birer ok kazınmıştır. Başlıktaki kısa, aşağı dönük siperlik ABD ordusunun 1821-1851 arasında kullandığı biçimle örtüşür. Ceket ve pantolonun dış dikişlerindeki işleme, kimi yorumculara göre deri giysilerin delip bağlama tekniğini, kimine göre oklu kirpi dikeni işlemesini andırır; manşetler, cep kapakları ve arkadaki kısa kemer ise kumaş bir takıma işaret eder.

Bağış ve mektuptaki çelişki

Pipo kuruma 1904'te, Rev. Moses N. Adams'ın dul eşi Annie Rankin Adams'ın bağışıyla girdi. Bağışçı, kurumun o günkü sekreteri Warren Upham'a 12 Mart tarihli bir mektup da yolladı. Mektupta anlatılana göre 1862 Dakota Ayaklanması'nın ardından Sisseton'dan ayrılıp Flandreau dolaylarına yerleşen aileler yoksul düşmüştü; Adams, Washington'dan gönderilen 6.000 dolarla onlara tarım gereci sağlamış, aileler de karşılığında 1863-64 dolaylarında pipoyu armağan etmişti. Mektubun dipnotunda "D.F." harflerinin oymacı David Faribault'ya ait olduğu belirtiliyordu.

Belge uzun süre nesnenin kayıt dosyasında yer almadı; 1984'te kurumun yazışma dosyaları taranırken ortaya çıktı. Jeffrey P. Tordoff 1989'da mektuptaki her maddeyi arşiv kayıtlarıyla karşılaştırdığında, doğrulanabilir bilgilerin tamamının yanlış olduğunu gösterdi. Flandreau'ya yerleşenler Sisseton'dan değil, 1869'da Nebraska'daki Santee rezervasyonundan gelmişti. Adams'ın topladığı para 6.000 değil en az 10.000 dolardı; öküz, saban, araba ve el aletlerinin dağıtımı da 1863-64'te değil 14 Haziran 1873'te yapılmıştı. Kayıtlarda ayrıca tek bir David Faribault değil, aynı adı taşıyan bir baba ile oğul vardı.

Tarihlendirme tartışması

Tordoff'un dayanağı belgelerden çok figürün kendisidir: saç biçimi ve dar kesim giysiler 1873'ün değil 1845 dolaylarının modasına uyar. O tarihte baba David Faribault yirmi sekiz yaşındaydı; Dakota ve Fransız-Kanada kökenli, okuryazar ve iki kültürün eşiğinde iş tutan biriydi. Oğul David ise henüz yedi yaşında olduğundan hem betimlenen kişi hem de oymacı olarak elenir. Öte yandan baba, 1862'de evinin yağmalanmasıyla ve 1868'de ikinci bir baskınla varını yoğunu yitirmişti; 1873'te pipoyu elinde tutup Adams'a verebilecek kişinin oğul olması bu yüzden daha akla yakın görünür. Tordoff kendi çıkarımını bilgiye dayalı bir tahminden öteye taşımaz.

Ova yerlilerinin heykel sanatı üzerine çalışan John C. Ewers, nesnenin fotoğrafını 1986 tarihli kitabında yayımlamış ve oymacının adsız kalmasına hayıflanmıştı; Annie Adams'ın mektubu o sırada henüz gün yüzüne çıkmamıştı. Ewers figürün yüz hatlarını Moses Adams'ınkilere benzetmiş, Tordoff ise elmacık kemiklerinin genişliği dışında bir ortaklık görmediğini yazmıştır.

Neden bir bilmece

Tartışmanın kaynağı, nesnenin iki geleneğe birden bakmasıdır. Malzeme, bacaklardaki bezeme ve kurşun kakma yerli yapımına işaret ederken betimlenen kişi de kılığı da Avrupa-Amerika dünyasına aittir. Ova coğrafyasında pipo taşı denince akla önce kalumet ile onun çevresinde kurulan tören dili gelir; burada ise sakallı, gösterişli çizmeli bir beyaz adam durmaktadır. Taşın aynı yüzyılda ticari ölçekte işlendiği de bilinir: 1850'lerin sonunda kurulan Minnesota merkezli bir kürk şirketinin, 1866'da aktarılan bir bildiriye göre önceki iki yılda yaklaşık iki bin pipo üretip yukarı Missouri boyundaki topluluklarla takas ettiği kayıtlıdır. Faribault piposu, işçiliğiyle böyle bir seri üretimin dışında durur. Nesnenin Adams'ın eline nasıl geçtiğine dair elde kalan tek iz, ailenin 1878 tarihli ev eşyası dökümüne düşülmüş bir kırmızı pipo taşı satırıdır.