Kil Pipoların Kısa Tarihi
Kil pipoların tarihi, tütünün Atlantik'i aşıp Avrupa'ya yerleşmesiyle başlar ve yaklaşık üç yüzyıl boyunca bu ucuz, kırılgan aletin sıradan insanın gündelik eşyası olarak kalışını anlatır. Malzemenin kendisi ve yapım tekniği kil pipo maddesinde ele alınır; burada izlenen şey, zanaatın yükseliş ve düşüş çizgisidir.
Yeni bir alışkanlığın yayılması
Kil piponun İngiltere'de içilmeye başlaması, Virginia tütününün adaya ulaştığı 16. yüzyılın son çeyreğine tarihlenir; yazılı ilk tanıklıklar da bu döneme aittir. Alışkanlığın tanıtımında Yeni Dünya seferleriyle tanınan Sir Walter Raleigh'in adı sık anılsa da bu anlatının ne kadarının belgeye, ne kadarının sonradan oluşan söylenceye dayandığı tartışmalıdır. Kıtanın yerli halklarının pipoyu yüzyıllardır tören aracı olarak kullandığı ise arkeolojik olarak sağlam biçimde bilinir.
Yeni alışkanlık baştan itibaren dirençle karşılaştı. I. James, 1604'te yayımladığı A Counterblaste to Tobacco adlı risalede tütüne açıkça cephe aldı ve aynı yıl ithalat vergisini libre başına altı şilin sekiz peniye çıkardı. Avrupa'nın kimi ülkelerinde içiciler çok daha ağır cezalarla karşılaştı. Buna karşılık veba salgınlarında tütün dumanının koruyucu olduğu düşünülmüş, bu dönemin inanışı gereği çocuklara bile pipo içirildiği kaydedilmiştir. Vergi de yasak da yayılmayı durdurmadı.
Zirve ve ilk gerileme
Pipo yapımı 17. yüzyılın ilk yarısında lonca düzeni içinde kendine yer buldu ve ayrı bir meslek hâline geldi. Kayıtlara göre üretim yaklaşık 1680-1700 arasında doruğa ulaştı; İngiltere'de kasaba ölçeğindeki yerleşimlerin çoğunda pipo yapan bir usta vardı ve üretimin önemli bir bölümü ihraç ediliyordu. Aynı yüzyılda Gouda başta olmak üzere Hollanda kentleri de büyük birer üretim merkezine dönüşmüştü.
Hazne, bu süreçte kademe kademe büyüdü. Tütünün pahalı olduğu ilk dönemde hazneler çok küçüktü; fiyat düştükçe ve moda değiştikçe hacim arttı. Arkeoloji bu değişimi tarihleme ölçütü olarak kullanır: küçük hazne erken tarihe işaret eder. Daha ölçülebilir bir gösterge, sapın iç deliğidir. J. C. Harrington'un 1954'te Virginia buluntularından çıkardığı diziye göre delik çapı 1620-1650 arasında çoğunlukla 8/64 inç iken 1750-1800 arasında 4/64 inçe iner. Lewis Binford 1962'de bu diziyi bir regresyon formülüne çevirdi; sonraki değerlendirmeler formülün tek başına kullanımının sakıncalı olduğunu göstermiştir.
1720'lerden başlayarak sanayi ciddi bir daralmaya girdi. Avrupa ve Amerika'daki çatışmalar dış pazarı vurdu, üst sınıflar arasında enfiye modası pipoyu geri plana itti.
İkinci yükseliş ve sessiz son
Kil pipo, 19. yüzyılda sanayi canlanması ve hızlı nüfus artışıyla birlikte yeniden yaygınlaştı. İngiliz, Hollandalı, Fransız ve Alman atölyeler artık aynı dünya pazarında rekabet ediyordu ve ayırt edilme yolu kalıbın süslenmesinden geçiyordu. Kabartma motifler kabaca üç öbekte toplanabilir: kimlik ve aidiyet göstergeleri (armalar, mason simgeleri, meyhane adları, reklam yazıları), güncel olaylar (hanedan törenleri, spor karşılaşmaları, dönemin tanınmış yüzleri) ve süsleme amaçlı figürler (bitki ve hayvan motifleri, mitoloji sahneleri). Bugün bu kalıp çeşitliliği, antika pipo koleksiyonculuğunun başlıca sınıflandırma ölçütüdür.
yüzyılın ilk yılları hâlâ verimliydi; ancak 1930'lara doğru talep hızla düştü. Bunda sigaranın ucuz ve taşınabilir bir rakip olarak yerleşmesi, iki dünya savaşının hammadde ve iş gücü zincirini kesmesi ve gündelik nesnelerin yerini seri üretim ürünlerinin alması birlikte etkili oldu. Kil pipo böylece gündelik eşya olmaktan çıkıp belgesel bir nesneye dönüştü; bugün daha çok müze ve kazı buluntusu olarak, tarihî canlandırma topluluklarında ve sınırlı bir koleksiyoner çevresinde karşımıza çıkıyor.