Kil Pipo
Kil pipo, beyaz pişen pipo kilinden kalıpla üretilen, haznesi ve sapı tek parça olan pipo türüdür. Tütünün Avrupa'ya girdiği 16. yüzyıl sonundan ucuz sigaranın yaygınlaştığı 19. yüzyıl sonuna kadar kıtanın neredeyse evrensel piposu olarak kaldı. Meyhaneden ev ocağına her yerde içilen bu ucuz "halk piposu", yaklaşık üç yüzyıl boyunca pipo hazne malzemeleri arasında rakipsizdi.
Yapım ve içim özellikleri
Geleneksel üretimde İngiltere'den ya da Köln, Liège ve Rouen çevresinden getirtilen beyaz pişen pipo kili elde fitil hâlinde yuvarlanır, duman kanalı ince bir demir telle açılır, gövde yağlanmış metal kalıpta preslenir, hazne konik bir zımbayla biçimlendirilirdi. Tıraşlanıp damgalanan pipolar 1050 °C'ye varan sıcaklıklarda pişirilirdi. Ustaların topuğa vurduğu damgalar ile 1725-1825 arasında yaygın olan hazne kabartmaları, ürünün imzası işlevi görürdü.
Kilin içimdeki en büyük erdemi nötrlüğüdür: malzeme tütüne hiçbir tat katmaz ve hayalet aroma tutmaz; bu yüzden tütün harmancıları deneme içimlerinde bugün bile kil pipo kullanır. Hazne, yanık delinmesine (burnout) karşı da fiilen dayanıklıdır; kirlenen pipolar fırında yeniden pişirilerek temizlenebilirdi, hatta meyhaneler ortak kullanılan pipoları demir ızgaralarda fırınlayarak hijyen sağlardı. Buna karşılık gövde çok ısınır (kil pipo bu yüzden haznesinden değil sapından tutulur), içim kuru ve sıcaktır, pipo da son derece kırılgandır. Avrupa kentlerinin dolgu topraklarında ve nehir yataklarında milyonlarca kırık kil pipo parçası bulunmasının nedeni budur.
Kil pipo çağı: Londra'dan Gouda'ya
Zanaat İngiltere'de, 1580'ler dolayında ve muhtemelen Londra'da doğdu; Londra pipo yapımcılarının loncası 1619'da kuruldu. İngiltere'de kil pipolar düzinelik demetler hâlinde satılır, birçok meyhanede tütün alana ikram edilirdi. Dumanı soğutan uzun saplı biçim ise churchwarden adıyla başlı başına bir gelenek oluşturdu.
Zanaatı Kıta Avrupası'na, 17. yüzyıl başında Hollanda'nın Gouda kentine yerleşen İngilizler taşıdı: anlatılana göre 1606'da gelen İngiliz paralı askerleri ile onları izleyen yıllarda kente yerleşip ilk pipo imalathanesini kuran İngiliz usta William Baernelts bu aktarımın başlıca adlarıdır. 1640'a gelindiğinde Gouda üretimde İngiltere'yi geçmişti; 17. yüzyıl ortasında kurulan pipo ustaları loncası kısa sürede 180 üyeye ulaştı, 1666'da ilk Gouda pipo panayırı düzenlendi. Zirve 18. yüzyıldır: 1749'da kentte 349 pipo atölyesi sayılmış, nüfusun yaklaşık yarısı geçimini bu işten sağlar olmuştu.
Osmanlı'da farklı bir yol: lüle
Aynı yüzyıllarda Osmanlı dünyası kil piposuna bambaşka bir biçim verdi. Beyaz, tek parça ve saplı Avrupa piposu yerine kırmızı kilden sapsız bir hazne, yani lüle üretilir; bu hazne çubuk (chibouk) denen uzun ahşap sapa takılırdı. Bu üretimin İstanbul'daki merkezi, Tophane lüleciliği geleneğine adını veren Tophane semtiydi. İki geleneğin, aynı bitkinin iki ayrı maddi kültürünü temsil ettiği kabul edilir.
Gerileme ve bugünkü durum
yüzyıl sonunda ucuz sigara ile funda kökü (briyar) pipolar kil pipoyu hızla tasfiye etti. Goedewaagen ve Zenith gibi büyük Gouda imalathaneleri 20. yüzyılın sonlarına kadar dayandı; Zenith 1920'lerde çift cidarlı hazneyi ve içildikçe sır altındaki resmi ortaya çıkaran "doorroker" (gizemli pipo) tipini geliştirdi. Bugün Gouda'da kil pipo yapımı az sayıda usta tarafından yaşatılıyor; zanaat 2013'te Hollanda'nın somut olmayan kültürel miras envanterine alındı. Kırık pipo parçaları ise arkeologlar için hassas bir tarihleme aracı sayılır: sap deliği çapı, form tipolojisi ve usta damgaları 17.-19. yüzyıl tabakalarının tarihlenmesinde kullanılır.