Kum Püskürtme Sanatı (Sandblast)

Kum püskürtme (sandblast), ince aşındırıcı taneciklerin basınçlı hava ya da emiş yardımıyla yüzeye fırlatılması işlemidir. Pipoculukta bunun basit bir bitirme adımı sayılmadığı bilinir: aynı atölyeden çıkan iki gövde, kullanılan makineye, aşındırıcının cinsine, odunun damarına ve tezgâh başındaki elin alışkanlığına göre bambaşka görünebilir.

Sanayiden pipo tezgâhına

Yöntem pipo için icat edilmedi. Benjamin Chew Tilghman kum püskürtmeyi 18 Ekim 1870'te Amerika Birleşik Devletleri'nde 108.408 numaralı patentle tescil ettirdi; belge taşı, madeni ve camı kesip kazıma işlerini kapsıyordu, ahşap o sırada gündemde değildi. Fikri, çölde rüzgârın savurduğu kumun cam yüzeyleri matlaştırdığını görünce bulduğu anlatılır; bu hikâye kaynaklarda da rivayet kaydıyla geçer. Sanayide asıl yaygınlaşma, düzeneğe 1904'te basınçlı havanın eklenmesinden sonra oldu.

Tekniğin pipoya taşınması bir kuşak sonrasını buldu. Dunhill 1916'da pipo üretimini Londra'da Notting Hill Gate'teki tesisine almıştı. Shell Briar bitişi için İngiliz patent başvurusunun (No. 1484/17) ilk evrakı 13 Ekim 1917'de verildi, dosya 12 Nisan 1918'de tamamlandı, patent aynı yılın 14 Ekim'inde onaylandı; Amerikan patenti 1920'de, Kanada patenti 1921'de geldi. Bitişin ilk yıllarına dair belge büyük ölçüde bu patent evrakından ibarettir, dönemin katalog ve ilanlarında kumlanmış pipoya rastlanmaz.

Aşındırıcı ve makine

Yüzeyi belirleyen ilk etken, odunla buluşan tanenin ne olduğudur. Silis kumu, granat (garnet), cam boncuk, çelik bilye, kırık çelik, ceviz kabuğu ve meyve çekirdeği kırığı yaygın aşındırıcılardır; her biri başka bir derinlik ve doku bırakır, bir atölyede doğru sonucu veren malzeme bir başkasında beklentiyi karşılamayabilir. Silis kumu, silikoz riski nedeniyle Birleşik Krallık, Almanya, Belçika, İsveç ve Rusya'da yasaklanmıştır.

Makine tarafında iki temel düzenek bulunur. Emişli (vakum) kabinlerde tanecikler bir atmosferi geçmeyen emişle memeye taşınır; küçük atölye makineleri çoğunlukla böyledir. Basınçlı kazanlı makinelerde ise aşındırıcı kapalı bir hazneden basınçlı havayla verilir ve basınç, kompresörün ve tesisatın taşıyabildiği ölçüde yükseltilebilir; derin kabartma bunu gerektirir.

Elin işe karışma biçimi de sonuca yansır. Sabit memeli kabinlerde usta gövdeyi iki eliyle çevirir, akışı ayak pedalıyla açıp kapatır; tabancalı düzenekte bir el gövdeyi tutarken öteki el memeyi yönlendirir. Otomatik düzenekte çok sayıda hazne tel bir tamburda saatlerce döndürülerek düşük basınçta püskürtmeye tutulur. Tamburda gövdeler birbirine sürtündüğü için kenarlar yuvarlanır, doku yumuşar; kenarları keskin duran bir kumlamanın elde işlendiği bu yüzden kabul edilir.

Damar, kürleme ve derinlik

Kabartmanın derinliği büyük ölçüde briyar bloğunun kendisine bağlıdır. Kürlemenin bu işe etkisi ise tartışmalıdır: havada kurutma, fırınlama, yağla kürleme, buharlama ve suda bekletme gibi yollardan hangisinin kumlamayı iyileştirdiği konusunda yapımcılar uzlaşmaz; kendi yönteminin belirgin fark yarattığını savunanlar da denemelerinde hiçbir fark görmediğini söyleyenler de vardır. Ashton markasının kürlemesi biten hazneye buhar verip yumuşak damarı kabarttıktan sonra kumlaması, bu arayışın bilinen örneklerindendir.

Damarın yönü de desene yansır. 1960'ların başına kadar bıçkıhanelerin damar gözetmeden kestiği, bu yüzden çapraz ve karışık damarlı blokların bol olduğu aktarılır; bu blokların daha girift kumlama desenleri verdiği söylenir. İtalyan ve Danimarkalı yapımcıların ağırlık kazanmasıyla kesimin düz damara yönelmesi ise kumlanmış yüzeylerde halka desenini öne çıkarmıştır.

Kusur mu, tercih mi

Kumlanmış piponun kusurlu gövdeden yapıldığı yaygın bir yanlış kanıdır. 1930'lara kadar düz pipolar çoğunlukla bordo ya da koyu ceviz tonlarıyla boyandığı için ufak kum lekeleri boyanın altında kalırdı. Açık natürel boyaların yaygınlaşması bu izleri görünür kıldı ve kumlamayı sıklaştırdı. Gövdedeki ağırlık fazlasını almak ya da düz yüzeyde eşit tutturulamayan rengi kapatmak da tercih sebepleri arasında sayılır. Diğer bitişlerle karşılaştırma için yüzey işlemleri maddesine bakılabilir.