Keresaspa (Saeed Nazarli)

Keresaspa, Tahran'da çalışan Saeed Nazarli'nin (d. 1991) pipolarını imzaladığı addır; yapımcının kendisi de camiada bu adla anılır. Ölçek küçüktür: kayıtlara göre atölyeden yılda otuz kadar pipo çıkar. Nazarli'nin eşi de Atin adıyla pipo yapmaktadır.

Kendi kendine kurulan bir atölye

Nazarli 2010'da pipo içmeye başladı ve kısa sürede konuyu okuyup araştıran bir meraklıya dönüştü. İran Pipo Kulübü'nün (Iran Pipe Club) kurucuları arasında yer aldı, kulüp için pipo ve tütün üzerine yazılar kaleme aldı; kayıtlara göre 2012-2018 arasında kulübün başkanlığını yürüttü. Öğrenimi kimya mühendisliğiyle başlayıp mimarlıkla sürdü; pipoya yönelmeden önce bir dönem lutiye (telli çalgı yapımcısı) çıraklığı da yaptı.

Kendi pipolarını yapma kararı, usta elinden çıkmış işlere duyduğu ilgiyle bunların fabrika üretiminden nerede ayrıldığını çözme merakının birleşmesinden doğdu. 2015 yılı malzeme toplamakla ve haftada birkaç saatliğine torna kiralayabileceği bir atölye bulmakla geçti; ilk pipo ertesi yıl tamamlandı. Onu yetiştiren bir usta olmadı: dergiler, kitaplar, çevrimiçi forumlar, yapımcı söyleşileri ve üretim videoları tek okuluydu. Bunlar, ülkede yerli el işi briyar piponun daha yeni tanıtıldığı yıllardır; Pasargadtabac atölyesinin ilk piposu da 2015 sonbaharında gösterilmişti.

Ölçüyle biçim arasında

İlk pipolar kendi kullanımı için yapıldığından, tek bir hazne gövdesini birden çok ağızlıkla eşleştirip aradaki farkı bizzat tartma imkânı doğdu. Duman kanalının çapı, huni açılımı ve gerektiğinde haznenin yeniden delinmesi, hangi bileşimin daha iyi çektiğini bulmak için tek tek denendi. Ağızlığı piponun en kritik parçası saydığı, istediği sonucu alana dek günlerce yalnızca o parçayla uğraştığı aktarılır. Karşılaştıracak veri çoğalsın diye, tanınmış ustaların piposunu edinmiş alıcılardan bu pipoların ölçülerini istediği de kaydedilmiştir.

Biçim tarafında iki ayrı yol izlenir. Klasik bir şekle girişildiğinde her ayrıntı en baştan kararlaştırılır ve uygulamada sapmaya yer bırakılmaz; camiada en bilinen şekillerin aynı zamanda kusursuz yapılması en zor şekiller olduğu kabul edilir. Serbest biçimli (freehand) işlerde sıra tersine döner: hazne kabaca ortaya çıktıktan sonra yön, briyarın damarından ve bambu gibi ek parçaların verdiği ipuçlarından okunur. Saydığı esin kaynaklarının başında Danimarka okulunun ve Japon pipoculuğunun ustaları gelir; buna karşılık klasik İngiliz-Fransız dağarcığına, özellikle billiard'ın süssüz işlevselliğine bağlılığını korur. Ahameniş sütunlarının bazı ağızlıkların biçimi ve genişleyen uçları üzerinde etkili olduğu belirtilir. Kayıtlara göre 2024'te Guo Hui Zhang'ın GH Zhang markası için tasarım katkısında bulunmaya çağrılmıştır.

Malzeme ve süsleme

Hazneler briyar, ağızlıklar Alman ebonitidir; eline geçtiğinde eski bakalit veya doğal kehribar da işlenir. Geçmişte lüle taşı ve bataklık meşesiyle çalışan yapımcı son yıllarda briyara yoğunlaşmıştır. Sap uzatmalarında çeşitli bambu türleri ve boynuz kullanılır. Süsleme dağarcığı geniştir: mamut dişi, sedef, kehribar, kemik ve egzotik ahşaplar. Metal işini kendi yapar; bunların arasında Japon mokume-gane tekniğiyle üretilmiş katmanlı parçalar da vardır.

Ad, kademeler ve yıl damgası

Keresaspa adı, Avesta metinlerinde geçen ve Farsçada Gerşasp diye anılan mitolojik kahramandan gelir; Avestaca sözcüğün "zayıf atları olan" anlamına geldiği açıklanır. Aynı çerçeve pipoların sunumuna da taşınmıştır. Kademeler eski Yakın Doğu'nun tanrı ve simge adlarıyla anılır: en üstte, yalnızca kusursuz ve tekdüze damarlı düz yüzeylere verilen Orb of Ishtar; ardından üstün kumlamaları da kapsayan Orb of Shamash; en altta standart kumlama ile rustik yüzeyleri içeren Orb of Seen. Sıra dışı sayılan tek tük örnek için Keresaspa and the Azi-Dahak adı ayrılmıştır.

Damga dört haneli bir yıl ve onu izleyen seri numarasından oluşur. Yıl, Gregoryen takvime göre değil eski İran'ın Mihr (Mithra) güneş takvimine göre yazılır; bu takvimde 2023 yılının karşılığı 7761'dir. Dolayısıyla damgadaki dört hane, bu ayrımı bilmeyen bir okura ilk bakışta anlamsız gelebilir.