Learned (Sam Learned)
Learned, ABD'nin Pennsylvania eyaletindeki York kentinde çalışmış pipo ustası Sam Learned'in (1936-2015) el yapımı pipolarını tanımlayan addır. Learned zanaata elli dokuz yaşında, kurulu bir patent avukatlığı bürosunu yürütürken başladı. Yirmi yıla yaklaşan üretim döneminde boynuz (horn) biçimleri ve sap ucuna geyik boynuzundan bir taç oturtulan "Hunter" pipolarıyla tanındı. Amerikan el yapımı pipo geleneği içinde sayıca küçük, buna karşılık üslubu belirgin bir atölye sayılır.
Mühendislikten patent hukukuna
Sam Learned 17 Eylül 1936'da Seattle'da doğdu; ailesi 1946'da Phoenix'e taşındı. 1960'ta New Mexico State University'den kimya mühendisliği diplomasını aldı ve aynı ay teğmen olarak orduya katıldı; pipoyla tanışması bu yıllara rastlar. 1964'te ordudan ayrılınca York'a yerleşip mühendis olarak çalıştı. Birkaç makine buluşunda patent sahibi olması onu hukuka yöneltti: 1973'te University of Baltimore'dan hukuk doktoru unvanını aldı, 1975'ten sonra tek başına patent avukatlığı yürüttü. Pipo yapımı bu yoğun mesleğin yanında, evinin bodrumundaki atölyede haftanın belirli günlerine ayrılmış bir uğraş olarak sürdü.
Mr. Groum'un çırağı
Learned, Adams ilçesinin elma hasadı şenliğinde yıllarca pipolarını gördüğü Jim Margroum'a Aralık 1995'te çırak olmayı önerdi. Hanover'da çalışan ve pipolarını "Mr. Groum" imzasıyla işaretleyen Margroum (1921-2001), kendi kendini yetiştirmiş, figüratif oymalarıyla — özellikle ısırılmış elma biçimiyle — tanınan bir ustaydı. Çıraklık 4 Ocak 1996'da başladı ve bir yıl boyunca haftada iki kez dörder saatlik oturumlar hâlinde sürdü. Eğitimin ekseninde Yunan plato briyarı vardı: bloğun damarını okumak, kusuru önceden görmek ve biçimi ahşabın izin verdiği yerden çıkarmak. Sonraki yıllarda Ed Burak, J. M. Boswell ve Mark Tinsky gibi Amerikalı ustalarla kurduğu bağlar üslubunu biçimlendirdi. Kayıtlara göre bu çevrenin etkisiyle boyalı yüzeyden uzaklaştı; giderek daha çok pipoyu doğal renginde bırakıp yalnızca cila ve mumla bitirir oldu.
Hatlar ve dereceler
Ustanın üretimi adlandırılmış birkaç hatta toplanır:
Horn — Danimarka ve İtalyan yorumları üzerinden geliştirdiği boynuz biçimleri. En iri ve en temiz bloklarını bu hatta ayırdığı bilinir.
Hunter — ağızlığın, sap ucundaki boynuz tacın içine oturduğu pipolar. Boynuzun her parçası başka olduğu için iki örnek birbirinin aynı değildir; kabuklu plato tepeli hazneler de bu hatta görülür.
Free Style — klasik kalıba bağlı kalmayan serbest biçimler.
Large Mouth Bass — iri ve kusursuza yakın bloklardan elde tamamlanan figüratif pipolar.
Mule — ustanın işini yeni alıcılara tanıtmak için yaptığı, tek yıldız derecesiyle işaretlenen yalın giriş çizgisi.
Kalite dereceleri ahşabın niteliğine göre üç basamaklıydı: Star (seçilmiş), Crescent (üstün) ve Sun (birinci sınıf). Hunter pipoları ağırlıklı olarak ilk iki derecede, ahşabın izin verdiği durumlarda Sun derecesinde yapılıyordu.
Damga, ağızlık ve ölçüler
Learned pipolarını iç içe geçmiş bir "SL" markasıyla imzaladı; buna iki haneli yıl işareti eşlik ettiği için tarihlendirme doğrudan sap üzerinden okunur. Sonraki yılların pipolarında damgaya derece işareti de eklenmiştir. Ağızlıkta ilk yıllarda lucite kullandıysa da sonradan daha hafif ve işlemesi kolay bulduğu vulkanite geçti; ağızlık malzemesi konusunda alıcının tercihine uyduğu bilinir. Hazne çapları çoğunlukla 2 santimetre dolayındaydı; Hunter ve serbest biçimlerde 2,5 santimetreyi aşan iri hazneler de yaptı. Briyarı doğrudan kaynağından almaya çalıştı: Cezayir bağlantısının yanı sıra Korsika ve İtalya'ya tedarik gezileri planladığı kayıtlıdır. 1997 itibarıyla yaklaşık 350 pipo tamamlamıştı; olgun döneminde ayda yirmi kadar pipo çıkarıyordu. Sam Learned 5 Ekim 2015'te öldü.