İçilemeyen Pipolar: Cam ve Pratt Ware

İçilemeyen pipolar, pipo biçimini taşıyan ama tütün içmek üzere tasarlanmamış nesnelerin ortak adıdır. İngiltere'de 18. yüzyıl sonundan 20. yüzyıl başına uzanan dönemde bu tanıma giren iki ürün grubu öne çıkar: cam pipolar ve Pratt Ware adıyla anılan kabartma bezemeli toprak işi pipolar. İkisini de işlevsel pipodan ayıran özellikler aynıdır; gözeneksiz gövde, ısıya dayanıksız malzeme ve temizlenemeyen bir duman yolu. Müze kayıtlarında bu parçalar süs eşyası olarak sınıflandırılır. Buradaki başlık, Carol Sheehan'ın argillit pipolarını konu alan 1981 tarihli kitabının adından ödünç alınmıştır.

Cam pipolar

Cam üfleyicilerin vardiya sonunda artan camla kendileri için yaptığı nesnelere İngilizcede frigger, whimsy ya da "end-of-day" işi denir. Kayıtlarda 15. yüzyıl Almanya'sına kadar geri götürülen bu alışkanlık asıl yaygınlığını 19. yüzyılda kazanmış, baston ve çizmenin yanı sıra pipo da tekrarlanan biçimlerden biri olmuştur. Adı en sık geçen merkez, John Robert Lucas'ın 1788'de Somerset'te kurduğu ve 1873'te kapanan Nailsea camhanesidir. Ne var ki "Nailsea camı" bugün bir atölye künyesinden çok bir üslup adıdır: Bristol ve Stourbridge başta olmak üzere başka camhaneler de aynı tekniklerle çalıştığından, eldeki bir parçayı üretildiği merkeze bağlamak çoğu zaman mümkün olmaz.

Bezemede erimiş cam, gövdenin üzerine iplikçikler hâlinde sarılır ya da latticino tekniği uygulanır; benekli, dalgalı ve halkalı desenler tipiktir. Cam ısıya dayanmadığından bu gövdeler baştan yakılmak üzere düşünülmemiştir. Kaynaklarda anılan bir metreyi aşan örnekler ise doğrudan tütüncü vitrini içindir. Victoria and Albert Museum koleksiyonunda 19. yüzyıl başına tarihlenen bir İngiliz cam piposu (C.189-1912) bulunur.

Pratt Ware ve bilmece pipolar

Pratt Ware, yaklaşık 1780-1840 arasında yapılan, kabartma bezemeli ve sır altı renklerle boyanmış hafif gövdeli toprak işidir (earthenware); dönemin creamware ve pearlware ailesine girer. Ad, Staffordshire'da Fenton'a bağlı Lane Delph'te çalışan Pratt ailesinden gelir. Tarz tek bir atölyenin malı değildir: kayıtlara göre Yorkshire ve Liverpool gibi başka çömlekçilik merkezlerinde de aynı iş üretilmiştir. Dolayısıyla Pratt Ware bir imalathane değil, bir tür adıdır.

Gruptaki pipolar İngilizcede puzzle pipe ya da pipe whimsey diye anılır ve adlarını yapım yönteminden alır. Uzun ve ince bir kil boru, nemli ipin çevresine sarılarak kıvrım kıvrım biçimlendirilir; hamuru bu sırada kırılmadan bükülecek kıvamda tutmak işin asıl sınavıdır. Kuruyan parça bisküvi pişirimine girer, sır altı renkleri sürülür, sırlanıp yeniden fırınlanır. Metropolitan Museum'daki örneklerden ikisi 1809 ve 1810 tarihlidir; yaklaşık 1790-1820 aralığına konan bir başkasında üç ayrı hazne vardır. Sarmal hâldeyken 30-36 santimetre gelen bu parçaların iç borusu, kayıtlara göre açıldığında birkaç metreyi bulur.

Bu pipoların içilip içilemeyeceği 19. yüzyıldan beri tartışılır. Dönemin sergi değerlendirmeleri kıvrımlar boyunca duman yolunun bozulmadan korunmasını ustalık ölçüsü sayar; aynı yazılar bu kadar dolambaçlı bir gövdeden duman çekmenin güçlüğünü de kaydeder. 20. yüzyıl koleksiyon literatüründe borunun teknik olarak açık kaldığını, dolayısıyla parçanın ilkece işlevli olduğunu savunanlar da olmuştur. Müzeler bugün bu pipoları süs nesnesi sayar.

Pipo tarihindeki yeri

İngiltere, tütün piposunu sınai ölçekte üreten ilk Batı ülkesi sayılır; kayıtlara göre kil pipo imalatı daha 17. yüzyılın başında örgütlü bir işe dönüşmüştü. Kile olan talep gerileyince aynı zanaatkârlar başka malzemelere yöneldi: önce toprak işi ve taş çömlek, ardından cam, sonunda 19. yüzyılın ikinci yarısında briyar devrimi. Josiah Wedgwood'un 1770'lerde geliştirdiği jasperware'in pipoya da uygulandığı bilgisi yalnızca dönemin sergi yazılarına dayanır; müze kayıtlarıyla desteklenmez. Cam ve Pratt Ware pipolar bu sıranın içilmeyen halkalarıdır; piponun dünya tarihi anlatılırken atlanmaları yaygın bir eksiklik sayılır. Oysa dönemin büyük koleksiyonlarında bolca temsil edilirlerdi: 13.000 parçalık pipo koleksiyonuyla tanınan William Bragge (1823-1884) topladıklarını 1870'lerde Birmingham Free Library'ye bağışlamış, halka açılan sergilerin yazılarında İngiliz toprak işi pipolar ayrıca anılmıştı. 1879 yangınında kütüphanedeki parçaların önemli bir kısmı yok oldu; bu kaybın belgesel yönü Bragge'in pipo çizimleri maddesinde ele alınır.