El Yapımı mı, Makine Yapımı mı? Pipoda Bir Tanım Sorunu

El yapımı mı, makine yapımı mı? ayrımı katalog ve damga dilinde net bir karşıtlık gibi durur; briar pipo söz konusu olduğunda ise iki uç da pratikte boştur. Bir pipoyu baştan sona yalnız el aletiyle bitirmek de, hiç el değdirmeden tezgâhtan çıkarmak da mümkün değildir. Camia arada kalan geniş alanı adlandırmak için üçüncü bir kalıp türetmiştir: makineyle el yapımı (hand made by machine).

Briarın Koyduğu Sınır

Kil ve lüle taşı işlenirken yumuşaktır; ikisinde de derin oyma bıçakla yürütülebilir, yanlış giden bir hamle telafi edilebilir. Funda kökü (briar) ise serttir, kıymık atmaya ve çatlamaya yatkındır. Gövdenin dışı eğe ve zımparayla biçimlendirilebilir, tütün haznesi de elle oyulabilir; sıkıntı iki delikte çıkar. Sapın ucundan hazne tabanına uzanan duman kanalı ile ağızlığın içinden geçen hava kanalı, el aletiyle ne yeterli doğrulukta ne de malzemeyi riske atmadan açılabilir. Bu iki adım yüzünden bugün briardan bütünüyle el yapımı bir pipo çıktığı söylenemez. Deliklerin gövdedeki yeri pipo anatomisi maddesinde gösterilir.

Makinenin Bıraktığı İş

Sınır ters yönde de geçerlidir. Kopyalama frezesi, elde hazırlanmış bir örneği izleyerek aynı gövdeden bir çırpıda düzinelercesini çıkarır; ağızlıklar da kalıba dökülerek üretilebilir. Yine de tezgâhtan çıkan parça bitmiş sayılmaz. Frezenin ulaşamadığı bölgelerde kalan fazlalık — atölye dilinde "kulak" (ears) dendiği aktarılır — elde zımparalanır. Ağızlığın oturacağı yuva ayrıca açılır, ağızlık sapa elle alıştırılır, kalıp izleri elde alınır; boyama, cilalama ve ayıklama da insan eline kalır. Bütünüyle makine yapımı bir pipodan söz etmek bu nedenle güçtür.

Arada Kalan Çalışma Düzenleri

İki uç arasında birbirinden hayli farklı düzenler sıralanır. Elde tornalamada blok tezgâhta dönerken keskiyle biçimlendirilir; makine yalnızca döndürür, biçimi veren eldir. Sixten Ivarsson'un yaklaşık 1957'ye kadar bu yolu izlediği, yöntem doğası gereği dairesel ve simetrik gövdelere zorladığı için sonrasında döner zımpara diskinde serbest biçimlendirmeye geçtiği aktarılır. Kendi tezgâhını kuran yapımcılar ayrı bir kademedir: Mühendislik geçmişiyle bilinen Erik Nørding, Nørding atölyesinde serbest biçimli gövdelerin kaba hattını kopya frezesinde çıkarıp her gövdeyi diskte tek tek bitirmiştir. Üçüncü bir düzende gövde başka bir üreticiden hazır alınır ve elde yeniden biçimlendirilir; blok bir şekille girip başka bir şekille çıkabilir.

Terimin Bağlayıcılığı

Bu basamakları ayıracak resmî bir ölçüt yoktur. Pipo yazınında en çok anılan sınıflandırma, R. D. Field'ın Pipes and Tobaccos dergisinin 2003 güz sayısında yayımlanan yazısına dayanır: Yalnızca el aletleriyle üretilen pipo el yapımı, hiç el işçiliği içermeyen pipo makine yapımı, ikisinin her türlü karışımı ise makineyle el yapımı sayılır. Ölçüt bu kadar keskin konduğunda ilk iki kümenin pratikte boş kaldığı görülür.

Karşılaştırma için başka bir alana bakmak aydınlatıcı olur. ABD'de mücevher ticaretini bağlayan federal kılavuz, bir ürünün "handmade" diye tanıtılabilmesi için ham maddeden başlayarak bütün biçimlendirme, bitirme ve bezeme işlerinin el emeğiyle ve elle denetlenen yöntemlerle yapılmasını, yapımcının her parçanın yapısını ve biçimini tek tek değiştirebilmesini şart koşar. Pipoda bu ölçüde bir düzenleme bulunmaz; damgadaki ifade üreticinin kendi beyanıdır. Sınıflandırma da yöntemi tarif eder, ustalık düzeyi hakkında bir şey söylemez. Yöntemlerin üretim ölçeğiyle ilişkisi artisan pipo ve fabrika piposu maddesinde ele alınır.