Japon Kişisel İçim Takımı (Ensemble)

Japon kişisel içim takımı, Edo döneminden 19. yüzyılın sonuna kadar pipoyu ve tütünü ev dışına çıkarmaya yarayan parçalar bütünüdür. Kimono ve benzeri geleneksel giysilerde cep bulunmadığından küçük eşyalar ya kolun içine ya da bele sarılan kuşağa (obi) sıkıştırılır, çoğu zaman da bu kuşaktan sarkıtılırdı; son yolla taşınan eşyaların genel adı sagemono'dur. İçim takımı, mühür ve ilaç taşımaya yarayan bölmeli kutunun (inrō) yanında sagemono ailesinin en yaygın örneklerinden biridir ve piponun dünya tarihi içinde Batı'daki kese-tabaka ikilisinin Japon karşılığını oluşturur.

Takımın Parçaları

Bir takım tipik olarak şu parçalardan kurulurdu:

• Kiseru-zutsu: kiseru için kılıf; bambu, ağaç, boynuz, maden ya da lake işi olabilirdi.

• Tabako-ire: deri veya kumaştan yumuşak tütün kesesi. Erken örneklerde kese, çevresine dolanan bir iple kapatılırdı; 19. yüzyıldan başlayarak kapağa madenî toka (kanagu ya da kanamono) takıldı.

• Tonkotsu: kesenin yerine geçen sert gövdeli tütün kabı. 19. yüzyılın ortasından sonra yaygınlaştığı belirtilir.

• Himo: parçaları birbirine bağlayan ip çifti.

• Ojime: ipin geçtiği tek delikli küçük boncuk. İpleri sıkıştırarak tütün kabının ağzının açılmasını önlerdi; kapağı tokalı keselerde bu göreve gerek kalmadığından ojime süs unsuruna dönüştü, kimi takımlarda hiç kullanılmadı.

• Netsuke: ipin ucundaki askı düğmesi. Kuşağın üstünde kalarak takımın aşağı kaymasını önlerdi.

Kesede taşınan tütün, kıl inceliğinde doğranmış kizami-tabako'ydu; bu kesim biçimi tütün kesimleri maddesinde ele alınır.

Kuşakta Taşıma Biçimleri

Erkeklerin kullandığı düzenler, takımın kuşağa nereden tutunduğuna göre ayrılır. Sage tabako-ire en eski biçim kabul edilir: netsuke ipin üst ucundadır, ipler kuşağın arkasından geçirilir, kılıf ile kese kuşağın altında sarkar. 19. yüzyılda yaygınlaşan koshizashi tabako-ire'de ayrı bir düğme yoktur, pipo kılıfının kendisi netsuke işlevi görür; kılıf kuşağın arkasına sokulur, tütün kabı kısa bir iple önde durur. Yüzyılın sonunda sage düzeninin geç bir varyantı daha görülür: ip yerine çok telli maden zincir, düğme olarak da manju denen yassı ve yuvarlak bir netsuke kullanılır.

Kadınlar takımı çoğunlukla kuşaktan sarkıtmaz, pipoyu ve keseyi kimononun kollarında ya da kuşak arasında taşırdı.

Zanaat, Bileşim ve İmza

Bir takım genellikle tek elden çıkmazdı: kılıfı oyan, tokayı döven, düğmeyi yontan ustalar ayrıydı. Varlıklı siparişçiler parçaları kendi zevklerine göre bir araya getirtir, tamamlanan takım kimi zaman üzerine yapımcı bilgisi yazılmış bir kutuyla (hakogaki; ustanın kendi imzasını taşıyorsa tomobako) teslim edilirdi. Takımlar kalıcı bütünler de sayılmazdı, mevsime ya da duruma göre parçalar değiştirilirdi.

İmza konusunda genel bir kural yoktur. 18. yüzyıl boyunca bu nesneler gündelik eşya sayıldığı için imzalanmazdı; 19. yüzyılda imza atmak yaygınlaştı; yüzyılın sonunda Batı'ya ihraç edilmek üzere üretilenlerin ise neredeyse tamamı imzalı çıktı. Bu yüzden koleksiyon çevrelerinde imzanın varlığı tek başına kalite ölçüsü sayılmaz.

Statü Göstergesinden Müzeye

Erkeklerin takı takması âdet değildi, kılıç ise soylularla samurayların ayrıcalığı sayılırdı. Böyle bir ortamda özenle bezenmiş bir içim takımı, sahibinin konumunu ve zevkini gösterebildiği sayılı nesnelerden biriydi. 28 Mart 1876 tarihli Haitōrei fermanı ordu, kolluk ve eski beyler dışında herkesin kamuya açık yerde silah taşımasını yasaklayınca takımın bu işlevi daha da öne çıktı.

1868'den sonra Batı tipi giyimin yayılmasıyla cep sorunu ortadan kalktı ve takımlar gündelik kullanımdan çekildi; üretim bir süre daha Avrupa ile Amerika'daki koleksiyoncular için sürdü. Bugün bu parçalar müze ve özel koleksiyonlarda toplu hâlde korunur. Tokyo'nun Sumida ilçesindeki Tütün ve Tuz Müzesi alanın başlıca adresi sayılır; rakugo ustası Katsura Bunraku adıyla anılan tütün kesesi derlemesinin de burada bulunduğu belirtilir. Japonya'nın sonraki pipo üretimi ise Tsuge'nin ötesinde maddesinde anlatılır.