Osmanlı'da Çubuk Kültürü
Osmanlı'da çubuk kültürü, 17. yüzyıldan 19. yüzyılın sonuna kadar Osmanlı toplumunda uzun saplı tütün çubuğu etrafında şekillenen içim, ikram ve statü geleneklerinin bütünüdür. Çubuk yalnızca bir içim aracı değildi; kahvehane sohbetinin ve konak misafirliğinin vazgeçilmez parçası, sarayda ise bir gösteriş ve itibar nesnesiydi. Nesnenin biçimi ve parçaları çubuk (chibouk) maddesinde ele alınır; burada ise piponun dünya tarihi içinde kendine özgü bir yeri olan bu keyif kültürünün toplumsal yüzü anlatılır.
Yasaktan keyfe
Tütün, Osmanlı topraklarına 16. yüzyılın sonu ile 17. yüzyılın başında ulaştı; bu ilk karşılaşmanın ve sert yasak yıllarının ayrıntısı tütünün Osmanlı'ya gelişi maddesinde anlatılır. 1633 İstanbul yangınının tütüne bağlanmasıyla IV. Murad döneminde ölüm cezasına varan uygulamalar görüldü; ancak yasak kalıcı olmadı. Padişahın 1640'taki ölümünün ardından uygulama gevşedi; 1649'da şeyhülislamlığa getirilen Bahâî Mehmed Efendi'nin tütünün mubah olduğu yönündeki fetvasıyla yasak fiilen kalktı ve tütün tarımı hızla yayıldı. 17. yüzyılın sonunda Osmanlı topraklarında altı farklı tütün çeşidi yetiştiriliyordu; bu yapraklar, bugün Şark tütünü (Oriental) adıyla anılan ailenin temelini oluşturur.
Çubuk keyfinin ritüeli
Dönemin edebiyatında tütün; kahve, şarap ve afyonla birlikte "keyif verici dörtlü" arasında sayılıyor, çubuk keyfi de en çok kahvehane sohbetiyle anılıyordu. Keyfin aracı olan takım üç parçadan oluşurdu:
Lüle: tütünün yandığı, pişmiş kırmızı kilden çanak.
Çubuk: kiraz, yasemin gibi ağaçlardan yapılan uzun sap.
İmame (ağızlık): ağza alınan uç; makbul sayılanı kusursuz beyaz kehribardan olanıydı.
Bu takım aynı zamanda bir toplumsal dildi: çubuğun uzunluğu sahibinin mevkiini yansıtır, uzun çubuk yüksek makam işareti kabul edilirdi. Topkapı Sarayı koleksiyonundaki gümüş başlıklı, kabartma motifli saray çubukları bu gösterişin günümüze ulaşan örnekleridir. 18. yüzyılın ortasından itibaren İran'dan getirilen ve "tömbeki" adıyla anılan nargile tütünü birinci sınıf sayıldı; nargile ile çubuk, aynı keyif kültürünün yan yana yaşayan iki kolunu oluşturdu.
Çubukçular ve lüleciler
Çubuk yapımı başlı başına bir zanaattı. Çubukçular 17. yüzyılın ikinci yarısından itibaren özellikle Galata ve Tophane çevresinde yoğunlaştı ve 1723'te kendi loncalarını kurdu. Lüle üretimi ise saray ve seçkinler için üretilen "Tophane işi" ile halk tipi sade lüleler olmak üzere iki koldan yürüdü; bu zanaatın atölyeleri, kili ve damgaları Tophane lüleciliği maddesinde ayrıntılı ele alınır. Ustaların ürünlerine vurduğu damgalar, Bursa'dan Silifke Kalesi'ne uzanan kazı buluntularında bugün de okunabilmekte ve lüleciliğin imzalı, markalı bir zanaat olduğunu göstermektedir.
Gerileme ve miras
yüzyılın sonunda sigaranın yaygınlaşmasıyla uzun çubuk keyfi hızla geriledi; çubukçuluk ve lülecilik zanaatları 20. yüzyılın başında büyük ölçüde söndü. Buna karşılık kültürün maddi izleri kalıcı çıktı: pişmiş toprak lüleler bugün Osmanlı arkeolojisinin en yaygın buluntu gruplarından biridir. Kazı raporları ve müze koleksiyonları, iki yüzyılı aşkın süre imparatorluğun gündelik hayatına eşlik eden bu keyfin izini sürmeye hâlâ imkân vermektedir.