Türkiye'nin Tütün Bölgeleri

Türkiye'nin tütün bölgeleri, dünya pipo harmanlarında "Turkish" ya da "Oriental" adıyla anılan şark tütününün tarihî yurdunu oluşturur. Küçük yapraklı, güneşte kurutulan bu aromatik tütün grubu, Osmanlı döneminden bu yana Ege'den Karadeniz'e, Trakya'dan Güneydoğu Anadolu'ya uzanan geniş bir coğrafyada yetiştirilir. Kayıtlara göre tütünün Osmanlı topraklarındaki ilk ticari ekimi 1583'te Menteşe sancağına bağlı Milas çevresinde yapılmış, 16. yüzyılın sonlarına gelindiğinde ekim Aydın ve Bursa'dan Rumeli'ye uzanan geniş bir alana yayılmıştır. Tütünün Osmanlı'ya gelişi başlı başına bir hikâyedir; bu madde ise bitkinin bu topraklarda kök saldığı bölgeleri konu alır.

Ege: İzmir tütünü

Batı kaynaklarında tarihî adıyla Smyrna diye geçen İzmir tütünü, bugün dünya şark tütünü üretiminin yaklaşık yarısını oluşturduğu kabul edilen en yaygın menşedir. Yaprakları çok küçüktür; hasattan sonra iplere dizilir ve güneşte kurutulur. Şeker ve uçucu yağ oranı yüksek, nikotini şark tütünleri içinde bile düşüktür; harmana hafif ekşimsi-tatlı, ekmeğimsi-baharatlı bir karakter katar. 19. yüzyılda İzmir limanından ihraç edilen yaprak, Mısır ve İngiltere sigara sanayisinin aranan hammaddesiydi; 1913'te Camel ile başlayan Amerikan harmanı tarzı sigaralarda kullanılan Türk yaprağının önemli bölümü de İzmir menşeliydi. Pipo dünyasında ise İngiliz harmanlarının "Oriental" bileşeni çoğunlukla İzmir ağırlıklı karışımlardan oluşur.

Karadeniz: Samsun-Bafra

Karadeniz kıyısında Samsun çevresinde ve özellikle Bafra Ovası'nda yetişen tütünler, şark tütününün en kaliteli örnekleri arasında sayılır. Küçük ve oval yaprakları kırmızıdan koyu kırmızıya uzanan renkleriyle parlak, ince damarlı ve esnektir; içimi dolgun, tatlı ve aromatik, yanışı yavaş ve düzgün kabul edilir. Bölgede tütüncülüğün en az 18. yüzyıla uzanan köklü bir geçmişi vardır; Bafra'nın tütün mirası, 2018'de açılan ve Türkiye'nin ilk tütün müzesi olan Bafra Tütün Müzesi'nde yaşatılmaktadır. 2000'li yıllarda McClelland firmasının Grand Orientals serisinden çıkan "Classic Samsun" gibi tek menşe harmanlar, bu yaprağın adını pipo içicilerine yeniden duyurmuştur.

Trakya ve Rumeli mirası

Osmanlı döneminde şark tütününün en ünlü menşeleri arasında, bugün Türkiye sınırları dışında kalan Rumeli kasabaları vardı: Batı kaynaklarında Yenidje diye geçen Karasu Yenicesi (bugün Yunanistan'ın İskeçe iline bağlı Genisea; Makedonya'daki Yenice-i Vardar ile karıştırılmamalıdır), İskeçe (Xanthi) ve Kırcali. İnce damarlı "basma" sınıfının en gözde örneği sayılan Yenice yaprağının 19. yüzyılda dünyanın en pahalı tütünleri arasında anıldığı kabul edilir; Balkan Sobranie başta olmak üzere klasik harmanların reklamlarında da kalite simgesi olarak kullanılmıştır. Balkan Savaşları ve ardından gelen nüfus mübadelesiyle bu menşeler Yunanistan ve Bulgaristan'da kaldı; "Yenidje" adı ise Balkan harmanı geleneği içinde yaşamaya devam etti. Türkiye tarafında Trakya ve Marmara çevresi tütün ekimini sürdürdü.

Bugünkü durum

Türkiye, şark tütünü üretimi ve ihracatında bugün de dünyanın önde gelen ülkelerindendir; Ege ve Karadeniz'in yanı sıra Güneydoğu ve Doğu Anadolu'da (Adıyaman ve Bitlis çevresi) üretim çoğunlukla küçük aile işletmelerinde sürer. Ürünün büyük bölümü sigara harmanlarına gider; pipo harmanlarında kullanılan pay küçüktür. Yerli pipo içicisi bu yaprağı en çok, uzun yıllar devlet tekelince üretilen Tekel pipo tütünleri üzerinden tanımıştır. Tütün eksperliği de Türkiye'ye özgü köklü bir meslek olarak bu mirasın parçası kabul edilir.