Tütün Kutusu, Kavanozu ve Tenekesi

Tütün kutusu, kavanozu ve tenekesi, pipo içicisinin tütününü sakladığı kapların üç ana ailesidir. Ayrım kullanım yerinden doğar: kutu cepte taşınır, kavanoz rafta durur, teneke dükkândan hazır ambalaj olarak çıkar. Üçü de gündelik kullanımdan çekilmiştir, çünkü hiçbiri tütünün nemini uzun süre koruyacak sızdırmazlığa sahip değildi. Bugün tobacciana denen tütün eşyası koleksiyonculuğunun en kalabalık alanlarındandır.

Kutu: Cepte Taşınan Tütün

Cep kutusu pipo takımının en kişisel parçasıydı, ama biçim dağarcığı dardı: 18. yüzyıl İngiltere'sinde gövde çoğunlukla yuvarlak ya da ovaldi, alt ve üst yüzeyler düze yakın tutulurdu. Asıl fark malzemedeydi: boynuz ve lake kaplı demir yaygın, kâğıt hamuru (papier-mâché) gösterişli, gümüş ise dar bir varlıklı kesime özgüydü. Hollanda ve Almanya'da ise 17. yüzyıl sonundan başlayarak kapağı gravürlü pirinç ve bakır kutular ayrı bir kol oluşturdu. Kayıtlara göre 1851 Londra Büyük Sergisi için hazırlanan pirinç bir hatıra kutusunda tütüne, kibrite ve bir kil pipoya ayrı birer bölme ayrılmıştı.

Türün en tanınmış örneği tek bir nesne değil, bir birikimdir. Görevi biten cemaat gözetmenlerinin (overseer) Westminster'da kurduğu derneğe Henry Monck 1713'te boynuzdan bir kutu bıraktı. 1720'de kapağa gümüş bordür eklendi; sonraki kuşaklar bunu gümüş kaplama, kabartma çerçeve ve her biri bir olayı anan levhalarla sürdürdü, kutu büyüdükçe yeni mahfazalar yaptırıldı. En çok tartışılanı, Culloden Muharebesi'ni ve Cumberland Dükü'nü anmak üzere 1746'da kapak içine konan levhadır: 19. yüzyıl kaynakları gravürü Hogarth'a mal eder, derneğin kendi tarihçesi ise Westminster'da çalışan heykeltıraş Henry Cheere'i (1703-1781) işaret eder.

Kutunun kamusal bir biçimi de vardı: birahane masasındaki "onur kutusu" (honour box) hem tütünlük hem kumbaraydı. Kapak deliğinden atılan madenî para içerideki sürgüyü çözer, içici payını çekmeceden kendi alırdı; kapaktaki kısa manzume ödemeyi hatırlatırdı.

Kavanoz: Rafta Duran Tütün

Kavanozda taşıma zorunluluğu, dolayısıyla ağırlık sınırı yoktu; çeşitlilik buradan doğdu. En erken örnekler kubbeli kapaklı silindirlerdi; 18. yüzyılda guyak ağacından (lignum vitae) yontulmuş, içi çömlek ya da tenekeyle astarlanmış, dış hattı dönemin eczane kavanozlarını andıran gövdeler yaygınlaştı. Hollanda'da tütüncü rafını, gövdesine harman adı yazılmış kalay sırlı Delft kavanozları doldururdu. Josiah Wedgwood'un 1759'da kurduğu İngiliz firması ise siyah bazalt ve mavi jasper hamurundan kendi kavanozlarını çıkardı.

Figürlü kavanozun merkezi, bugün Çekya'nın batısında kalan Bohemya'ydı. 19. yüzyıl sonu ile 20. yüzyıl başında buradaki küçük atölyeler hayvan, çocuk, insan başı ve fıçı biçiminde terakota ve sırlı kaplar döktü; adı en çok anılan üretici, Aussig'de (bugün Ústí nad Labem) çalışan Johann Maresch'tir. Kapak içine ıslatılabilen gözenekli bir parça yerleştirilirdi; dönemin anlatımına göre nemi birkaç gün dengede tutan bu parçaya rağmen, bugünkü ölçütlerle bu kaplar gerçek bir nem denetimi sağlamaz. Londra'da 1873-1914 arasında çalışan Martin Brothers atölyesi de "Wally Bird" kavanozlarıyla anılır; gerçek bir türe karşılık gelmeyen bu grotesk kuş figürlerinin başı, tütün boşluğunu açmak için çıkarılır.

Teneke ve Sonrası

1800'lerin sonunda tütün büyük ölçüde tartıyla satılıyor, tezgâhtaki dökme kaplar marka adlarının ilk kez yarıştığı yüzey oluyordu. En çok aranan dizi, American Tobacco Company'nin 1912'de çıkardığı Mayo Cut Plug "Roly Poly" tenekeleridir: her biri ayrı bir tiplemeyi canlandıran altı yuvarlak gövde, baş kısmı çıkarılarak açılırdı. Ceket cebine sığsın diye tasarlanan, kimi örnekleri böbrek kesitli dik cep tenekesi metal kaplar arasında standarda en çok yaklaşanıydı. Yerini karton ve kâğıt ambalaja bırakışı için kesin bir tarih verilmez, geçişin 1940'ların sonu ile 1950'lerin başında tamamlandığı tahmin edilir.

Cam kavanoz teknik olarak erkenden hazırdı: John Landis Mason'ın dişli ağız ve vidalı metal kapak patenti 30 Kasım 1858'de tescillendi. Ne var ki pipo içicileri bu kaba uzun süre ilgisiz kaldı; "humidor" adıyla anılan kutular da sızdırmaz değildi, ad işlevi değil iddiayı anlatıyordu. Bugün anlaşıldığı biçimiyle tütünün yıllandırılması bu kap dağarcığıyla mümkün değildi; çağdaş tütün saklama alışkanlığı sonraki cam ve teneke standartlarından doğdu. Eski kaplar ise koleksiyon alanına geçti; 1992'de Joe Horowitz'in kurduğu Society of Tobacco Jar Collectors bu ilginin kurumsallaşmış hâlidir.