Tütün ve Pipo Sanayisi Tarihi İçin Araştırma Kaynakları

Tütün ve pipo sanayisi tarihi için araştırma kaynakları, birbirine hiç benzemeyen iki yığından oluşur. Bir yanda son otuz yılda mahkeme kararlarıyla açılan, milyonlarca sayfalık şirket içi belge kütüphaneleri; öbür yanda kütüphanelerin ve müzelerin bir asırdır biriktirdiği kitap, katalog ve efemera koleksiyonları vardır. İlki sigara sanayisinin bugününü, ikincisi ise tütünün ve pipo zanaatının uzun geçmişini anlatır. Bu iki yığın nadiren aynı yerde bulunur; araştırmacının işi de çoğu zaman ikisi arasında gidip gelmektir.

Dava belgelerinden doğan kütüphaneler

Britanya Kraliyet Hekimler Koleji'nin 7 Mart 1962'de yayımladığı rapor ile ABD federal sağlık başhekimliğinin (Surgeon General) 11 Ocak 1964'te açıkladığı Smoking and Health raporu, tütün üzerine yürütülen kamusal tartışmayı kökünden değiştirdi. Onlarca yıl süren davalar 1998'de imzalanan Master Settlement Agreement ile sonuçlandı ve şirketleri iç yazışmalarını kamuya açmakla yükümlü kıldı. Bu belgelerin toplandığı yer, California Üniversitesi'nin San Francisco yerleşkesindeki kütüphanedir. Sayısallaştırma çalışması 1995'te başlamış, koleksiyon 2000'li yılların başında Legacy Tobacco Documents Library adıyla kurumsallaşmış, sonradan Truth Tobacco Industry Documents adını almıştır; bugün on dokuz milyonu aşkın belgenin yanı sıra sekiz binden fazla ses ve görüntü kaydı barındırır. 1958'de kurulan ve aynı anlaşma uyarınca 1998'de feshedilen Tobacco Institute'un evrakı da buradadır. Ne var ki bu arşivin ağırlık merkezi sigaradır; pipo üretimi üzerine çalışan biri burada aradığını çoğunlukla bulamaz.

Amerika'daki koleksiyonlar

New York Halk Kütüphanesi'ndeki George Arents Tütün Koleksiyonu, tütün konusunda dünyanın en zengin kütüphanelerinden biri kabul edilir. İçinde basılı kitap ve el yazmasının yanı sıra baskı resim, çizim ve gündelik hayattan kalma basılı malzeme (efemera) bulunur; binlerce öğesi sayısallaştırılıp çevrimiçi erişime açılmıştır. Alabama Üniversitesi'nde Alan Blum'un 1998'de kurduğu Center for the Study of Tobacco and Society ise sigara pazarlamasını ve buna karşı yürütülen kamu sağlığı kampanyalarını izlemeye yarayan belge, afiş ve basın malzemesini toplar; 19. yüzyıl sonuna ait tütün ticareti dergilerinden takımlar da buradadır. Kuzey Carolina'daki Duke Homestead, Washington Duke'ün tütün işlediği çiftliği ve imalathaneleri koruyan tarihî alan olarak sanayinin doğuşunu yerinde gösterir. Ticaret örgütü Tobacco Merchants Association'ın Howard S. Cullman Kütüphanesi de alanın en dolu ticaret derlemelerinden biri olarak anılır; dernek kendi tanıtımında kuruluşunu 1915'e dayandırır, kütüphaneye erişim ise geleneksel olarak üyelerle sınırlı kalmıştır.

Britanya tarafı

Britanya'da odak, malzemenin kendisine kayar. 1983'te kurulan Society for Clay Pipe Research, kil pipoyla uğraşan arkeologdan koleksiyoncuya kadar geniş bir çevreyi aynı çatı altında toplar; yılda iki kez bülten yayımlar ve her yıl ülkenin başka bir köşesinde konferans düzenler. Kil pipo tipolojisi üzerine en sistemli literatür buradan çıkmıştır. Liverpool merkezli National Pipe Archive, kendi tanıtımına göre pipo tarihine ait yazılı belgeyi ve kazılardan çıkan buluntuyu tek elde toplamayı amaçlar; ağırlığı kil pipoda olmakla birlikte briyar, porselen ve metal örnekleri de kapsar, koleksiyona önceden randevu alınarak bakılabilir. Doğrudan tütünle ilgili olmasa da Grace's Guide to British Industrial History, kayıtlı bir hayır kurumu olarak 1833–1950 arasındaki sanayi yayınlarını sayısallaştırır; yüz yetmiş binin üzerindeki sayfası arasında tütün firmalarına dair kayıtlar da vardır.

Kalıcı boşluk

Pipo imalatının kendi kayıtları seyrektir. Atölyeler küçük, ömürleri kısa, evrakları ise çoğu zaman kapanışla birlikte kaybolmuştur. Bu yüzden piponun dünya tarihi büyük ölçüde satış katalogları, damga çeşitleri, koleksiyoncu envanterleri ve kazı buluntuları üzerinden kurulur. Briyar çağının belgelenmesi de aynı yolla ilerler; Dunhill gibi kurumsal geçmişi görece iyi izlenebilen markalar kuraldan çok istisnadır. Bir tarih, bir kuruluş yılı ya da bir sahiplik değişikliği aktarılacaksa, tek bir kaynağa yaslanmak yerine katalog, ticaret sicili ve dönem basınını karşılaştırmak hâlâ en sağlam yöntemdir.