Bay Pipe

Bay Pipe, Eskişehir'de blok lüle taşı işleyen bir Türk pipo atölyesinin markasıdır. Ad, kimi kayıtlarda bitişik yazımıyla "Baypipe", markanın kendi eski sayfalarında ise "Emre Bay Pipe Meerschaum" biçiminde geçer. Atölyenin arkasında, zanaata ocak işçiliğinden gelen usta Emre Mangaltepe bulunur. Kuruluş yılı açıklanmamıştır; markanın internet sitesinin en geç 2013'te yayında olduğu arşiv kayıtlarından anlaşılır.

Ustanın yolu

Yayımlanmış özgeçmişine göre Mangaltepe 1986'da Eskişehir'in Mihalıççık ilçesinde doğdu, 2003-2007 arasında zanaat dışı işlerle uğraştı ve 2007'de lüle taşı madenciliğine yöneldi. Oymacılığı sonradan, atölye atölye dolaşıp ustaların yanında öğrendiğini; işin başka ülkelerdeki karşılığını görmek için Danimarka'ya gittiğini anlatır. Eskişehir Lületaşı El Sanatları Derneği'nin başkanlığını birden çok dönem yürütmüş, 2019'da düzenlenen bir TEDx etkinliğinde lüle taşının hikâyesini anlatmıştır.

Atölyenin işleri

Bay Pipe pipoları üretim hattında değil, tek tek elde biçimlendirilir. Ustanın anlatımına göre ham taş, temizlenmesinden son cilasına kadar on iki ayrı aşamadan geçer. Markanın eski kataloğu ürünleri kabaca beş kümede toplar: klasik düz biçimler (billiard, bulldog, rhodesian, canadian, poker), yüzeyi hat ve minyatür motifleriyle bezenmiş işlemeli pipolar, insan ve hayvan başlı figüratif oymalar, kalıba bağlı kalmayan freehand örnekler ve fotoğraftan çalışılan portre pipolar. Bunların yanında lüle taşından sigara ve puro ağızlıkları ile büst ve hayvan figürü gibi dekoratif objeler de üretilir. Kimi pipolarda gümüş bilezik ve bambu ek kullanıldığı belirtilir. Portre siparişleri, ustanın verdiği bilgiye göre üç ile on gün arasında sürer; işin en çetin kısmı da bu benzetme çalışması sayılır.

Motifler ve pazarlar

Atölyenin ürünleri ağırlıklı olarak yurt dışına gider. Ustanın basına verdiği bilgilere göre başlıca alıcı ülkeler Danimarka, Almanya, İtalya, Çin ve Amerika Birleşik Devletleri'dir. Aynı anlatımda motif beğenisinin pazardan pazara değiştiği belirtilir: Avrupa'da Yunan mitolojisi sahneleri, Almanya'da Bavyera esintili modeller, Çin'de burç hayvanları ve ejderha, Amerika'da bizon ile Amerika yerlilerine ait semboller öne çıkar. Böyle bir çalışma biçimi, siparişin geldiği ülkeye göre motif seçen lüle taşı atölyelerinde yaygındır.

Taş ve zanaatın bugünü

Mangaltepe, tezgâhın yanı sıra ham madde tarafında da yer alır: Odunpazarı'nın Karatepe mahallesinde projelendirilen bir lüle taşı ocağı işletmesinin yönetim kurulu başkanıdır. 2024'te verdiği bir söyleşide, 1993'ten bu yana bölgede resmî bir madencilik bulunmadığını ve kaçak yürüyen çıkarımı yasal zemine taşıdıklarını söylemiştir; ocak projesi çevredeki mahallelerde tepkiyle de karşılanmıştır. Aynı söyleşide kuyu açan işçilerin en gencinin elli-altmış yaşlarında olduğu, buna karşılık ihracat talebinin arttığı aktarılır. Derneğin verilerine göre Eskişehir'de Kültür ve Turizm Bakanlığı kaydında yüz otuz beş usta bulunmakta, sektörde sekiz yüz kadar kişi çalışmakta ve atölye üretiminin yaklaşık yüzde doksanı ihraç edilmektedir. Bu tablo içinde Bay Pipe, Eskişehir lüle taşı oymacılığı geleneğini sürdüren atölyelerden biridir. Pipedia kaydında verilen baypipe.net adresi ise bugün çalışmamaktadır; alan adı en geç 2021'de markayla ilgisiz bir içeriğe geçmiştir.