Castello
Castello, 1947'de Carlo Scotti tarafından İtalya'nın Como iline bağlı, mobilya ve zanaat gelenekleriyle tanınan Cantù kasabasında kurulan pipo markasıdır. Savaş sonrası dönemde İtalyan el yapımı piposunun uluslararası prestij kazanmasının öncüsü kabul edilen atölye, bugün de kurucusunun ailesi tarafından yönetilmektedir. Scotti'nin markaya bu adı vermesinde, sözcüğün birçok Avrupa dilinde benzer karşılıklarının (castle, castillo, castelo) bulunmasının ve kulağa hoş gelmesinin etkili olduğu aktarılır.
Kuruluş ve atölye anlayışı
Carlo Scotti, firmasını hiçbir zaman bir fabrika olarak görmedi. "Ben fabrika değil zanaat atölyesi işletiyorum; pipolarım usta ellerin, yüreğin ve hayal gücünün eseridir" sözü, markanın kimliğini bugün de özetleyen ilke sayılır. 1980'lerin başında yönetim, Scotti'nin kızı Savina Scotti ile damadı Franco "Kino" Coppo'ya geçti; "Kino" lakabını ("Franchino"nun kısaltması) Coppo'ya bizzat Scotti takmıştı. Kino döneminde üretim 1980'lerin sonunda yılda 8.000 pipoyu aşarak zirveye ulaştı; buna karşın tüm pipoların tek bir kişinin elinden geçerek derecelendirilmesi geleneği korundu. Bugün atölyeyi Franco Coppo'nun kızı, kurucunun torunu Stephanie Coppo yönetmektedir; marka 2022'de 75. kuruluş yılını bir aile şirketi olarak kutlamıştır. Atölye kuruluşundan bu yana Cantù'daki aynı sokakta, Via Fossano'da çalışmaktadır.
Zor ilk yıllar ve Amerika açılımı
Markanın başlangıcı hiç de parlak olmadı. İlk Castello'lar İngiliz klasik biçimlerini örnek alıyordu; boyutları küçüktü, çoğu oyma ya da kumlama bitişliydi ve damgalama düzeni sık sık değiştiği için bugün bu dönem pipolarının tarihlendirilmesi zordur. Scotti'nin o yıllarda ağızlıkta vulkanit yerine pleksiglas kullanması da alışkanlıklarına bağlı pipo içicileri arasında karşılık bulmadı. Kayıtlara göre atölye 1953'e gelindiğinde kapanma noktasına yaklaşmıştı.
Dönüm noktası, İtalya'ya alım gezisine çıkan Amerikalı ithalatçı Wally Frank ile kurulan bağlantı oldu. Frank, pipoları hemen Amerika Birleşik Devletleri'ne getirmeye başladı ve pazarlamada iki hamle yaptı: ağızlıktaki beyaz çubuk işaretini, kıvrılmış alüminyumdan yapılan "elmas" süsle değiştirdi; ürünü de fabrika çıkışı bir mal olarak değil, baştan sona tek ustanın elinden çıkan bir nesne olarak tanıttı. Bu konumlandırma, İtalyan tasarımının Amerika'da yükselen itibarıyla birleşince Castello'nun önünü açtı. Ortaklık pürüzsüz ilerlemedi: Frank'in Amerika'ya çoğunlukla alt seri pipo gönderilmesinden şikâyetçi olduğu, hatta Scotti'yi üretimi Amerika'ya taşımaya ikna etmeye çalıştığı, Scotti'nin ise bunu reddettiği anlatılır. Amerika'ya giden pipolarda sonraki yıllarda beyaz çubuk işaretine geri dönülmüştür.
Seriler ve derecelendirme
Castello pipoları funda kökünden (briyar) üretilir ve yüzey bitişine göre adlandırılan kalite serilerine ayrılır:
Sea Rock: Elde oyulmuş rustik yüzeyli seri; markanın en eski bitişlerinden kabul edilir ve en tanınmış görünümüdür. Oyma işi, tahta saplı küçük bir oyma kaşığıyla yapılır ve piponun ağırlığını belirgin biçimde düşürür.
Old Antiquari: Kumlamalı (sandblast) seri.
Trademark ve Castello: Düz (smooth) yüzeyli seriler.
Natural Vergin: Boyasız, doğal bitişli oymalı seri.
Perla Nera, Old Sea Rock ve Epoca: Kataloğu tamamlayan diğer bitişler.
Yıllık üretim, düz yüzeyli seriler ile oyma ve kumlama seriler arasında kabaca yarı yarıya paylaşılır; Old Antiquari kumlamaları bu toplamın küçük bir bölümünü oluşturur. Atölyede aynı anda çalışan usta sayısı bir düzineyi geçmez ve çıraklık uzun sürer: 2000'lerin ortasında ustalardan birinin kırk yılı aşkın, bir diğerinin ise otuz yılı aşkın süredir aynı tezgâhta olduğu aktarılmıştır. Kullanılan funda kökü blokları işlenmeden önce yıllarca dinlendirilir.
En üst basamak koleksiyon sınıfıdır: Collection, alev damarlı Fiammata, "keklik gözü" damarıyla tanınan Occhio di Pernice ve serbest biçimli (freehand) Great Line bu sınıfta yer alır.
Derecelendirmede "K" harfi kullanılır: düz pipolarda damar kalitesini, oyma pipolarda boyutu gösterir. Büyük "K" damgaları 1969'da, oval çerçeve içindeki küçük "k" harfleri ise 1984-85'te kullanılmaya başlanmıştır; bu ayrıntılar, koleksiyoncuların eski pipoları tarihlendirmesinde başlıca ipuçlarındandır. Amerika Birleşik Devletleri pazarına gönderilen pipoların ağızlığına takılan "sahte elmas" (rhinestone) süs de markanın tanınmış işaretlerindendir.
İtalyan ekolündeki yeri
Castello'nun İtalyan pipoculuğuna en kalıcı katkılarından biri, yetiştirdiği ustalar oldu. 1950'lerde atölyeye giren Luigi "Gigi" Radice ile Peppino Ascorti, 1960'larda artan talebi karşılayan kadronun belkemiğiydi; bu dönemde İngiliz klasiklerinin taklidi yerine kalın hatlı, belirgin biçimde İtalyan bir biçim dili gelişti. İki usta daha sonra kendi yollarına gitti: kayıtlara göre 1968'de kurulan Caminetto markası 1970'lerde büyük ilgi gördü, ortaklığın dağılmasının ardından Ascorti ve Radice kendi adlarını taşıyan atölyeleri 1980'lerin hemen başında kurdular. Castello talebinin en yüksek olduğu yıllar 1970'lerin sonudur; o dönemde bir pipoyu bulabilmek için ülke çapında tütüncü aramak koleksiyoncular arasında sıradan sayılıyordu.
Castello, katalog biçimleriyle çalışmasına karşın her piponun elde bitirilmesi nedeniyle fabrika piposu ile artisan pipo arasında duran "atölye piposu" kategorisinin dünyadaki en ünlü örneği kabul edilir. Savinelli gibi büyük ölçekli üreticilerin temsil ettiği fabrika geleneğinin karşısında Castello, küçük atölye ölçeğini ve tek elden kalite denetimini korumuştur. Ser Jacopo ve Radice gibi sonraki kuşak İtalyan yapımcılarının bu okuldan etkilendiği, savaş sonrası İtalyan piposunun bugünkü saygınlığında Cantù atölyesinin kurucu bir pay taşıdığı kabul edilir.