Design by FRANZ

Design by FRANZ, İsviçreli mimar Franz von Matt'ın 1998'de kurduğu pipo atölyesinin markasıdır. Yaklaşık on yıl süren üretimi boyunca marka, yerleşik kalıpları yinelemek yerine piponun biçimini bir tasarım sorusu gibi ele almasıyla anıldı; von Matt'ın adı, İsviçre'de pipo yapımcılığının kısa süreliğine görünürlük kazandığı dönemle birlikte geçer.

Bir mimarın ikinci mesleği

Zürih'te büyüyen von Matt, teknik yüksekokul diplomalı (HTL) mimar olarak serbest çalıştı. Ölçüye ve toleransa dayalı bu meslek, sonradan tezgâh başındaki işine de zemin oldu; boş vakitlerinde metal ve ahşap dişlili tarihî saatleri onarması ise elini ince işe alıştırmıştı. Uzun yıllardır pipo içen von Matt 1998'de hobisini asıl uğraşına çevirdi. Atölyesini Aargau kantonundaki Teufenthal köyünde, ortaçağdan kalma Trostburg Kalesi'nin eteğindeki eski bir evde kurdu; atölye kayıtlarda Pipe-Factory 22 adıyla geçer, ürünler ise Design by FRANZ etiketiyle imzalandı. Yine kayıtlara göre o dönemde İsviçre'de pipo yapan yalnızca dört kişi vardı ve bu işi tam zamanlı sürdüren tek isim von Matt'tı.

Briyar seçimi ve derecelendirme

Atölye, yalnızca Toskana ve Korsika'dan tek tek seçilen plato briyar kullandığını duyuruyordu. Tütün haznesi hiçbir boya ya da dolgu görmeden bırakılıyor, yalnızca ince zımparayla düzeltiliyordu. Atölyenin kendi açıklamasına göre çatlak, yabancı madde ve damar kusurları ayıklandıktan sonra işlenen kütüklerin ancak %60 kadarı kullanılabilir kalıyordu. Kalan malzeme beş kademeli bir ölçeğe göre ayrılıyordu: en üstte, düz damarlı ve lekesiz kütüklerden çıkan, toplamın en çok yüzde birini oluşturduğu belirtilen AAA yer alıyor; AA2 ve AA1 giderek daha belirgin kusurlara izin veriyor, AAL çok katlı boyamanın ardından parlak cilaya, AAS ise kumlanmış mat yüzeye ayrılıyordu.

Kuşlar ve biçim denemeleri

Markanın adını duyuran ilk ürün, küresel hazneli ve alışılmadık renklere boyanmış Timeless oldu; madenî kapaklı geleneksel Appenzell piposunun (Lindauerli) çağdaş bir yorumu sayılır. Sonraki tasarımların çoğu kuş temasında birleşti. 2000'de çıkan Coq de Bruyère, İsviçre'de sayısı azalan bir orman tavuğu türüne (Tetrao urogallus) göndermeydi; kıvrık gövdeyi kuyruk izlenimi veren uzun bir ağızlık tamamlıyordu. Aynı yıl tanıtılan Bluebird ve 2002 tarihli Pelican da bu damardan sürdü. Serilerin en çok konuşulanı ise Almancada hem "tuhaf kuşlar" hem de "tuhaf tipler" diye okunabilen Schräge Vögel / Odd Birds oldu; kısa gövdeli, heykelsi bu pipoların kayıtlara göre 2001'de Form Forum Schweiz ödülünü kazandığı belirtilir. Willy (2002) ile Gina ve George (2003) gibi kuş adı taşımayan biçimlerde ise klasik kalıplar ölçülü biçimde geliştirildi. Dönemin içici tartışmalarında von Matt'ın yaklaşık yedi temel kalıbı değiştirerek çalıştığı, serbest biçim yapan diğer ustalardan yöntem bakımından ayrılmadığı, buna karşılık turuncudan antrasite uzanan kontrast boyamalarıyla ayırt edildiği aktarılır.

Tezgâhın kapanması

von Matt pipo fuarlarına ve el sanatları etkinliklerine düzenli katıldı, belirli günlerde atölyesini ziyarete açtı; meslektaşlarını rakip değil birbirini besleyen bir topluluk saymasıyla bilinir. Kayıtlara göre 2000'den itibaren Bern kantonundaki Ballenberg merkezinde pipo yapımı kursları da verdi. 2005 başında Teufenthal'deki atölyeyi kapatıp Zofingen'e taşındı, orada yeni bir atölye kurdu ve aynı dönemde yarı zamanlı olarak mimarlığa döndü. 2006 baharında Gränichen belediyesinde planlama ve yapı denetimi biriminin başına geçmesiyle tezgâh ikinci plana düştü; makinelerinin büyük bölümünü elden çıkardı, birkaç pipoyu daha bitirdikten sonra 2007 yazında pipo yapımını tümüyle bıraktı. Design by FRANZ böylece artisan pipo tarihinde kısa ama belirgin bir iz olarak kaldı.