Pamplin: Virginia'nın Kil Pipo Kasabası

Pamplin, Virginia eyaletinin Appomattox County ilçesindeki bir kasabanın ve orada yürütülen kil pipo üretiminin ortak adıdır. Tek bir ustanın ya da ticari markanın değil, iki yüzyıla yayılan bir üretim geleneğinin adıdır: önce evlerde, sonra da kasabanın kıyısında kurulan bir fabrikada milyonlarca kil pipo burada biçimlendirilmiştir. Amerikan arkeolojisinde Pamplin adı, kazılarda çıkan pipo parçalarını tarihlendirmeye yarayan bir ölçüt olarak da anılır.

Ev üretiminden fabrikaya

Anlatılana göre bölgede pipo yapımı, ilk Avrupalı yerleşimcilerin geldiği 1740'lı yıllara kadar geriye gider. Uzun süre bir ev sanayii olarak sürdürülen bu iş, çoğunlukla kadınların yürüttüğü küçük ölçekli bir uğraştı: yörenin koyu kırmızı kili elde ya da basit kalıplarla biçimlendirilir, evlerin yakınında kurulan fırınlarda pişirilirdi. Bu üretimin ayırt edici yanı hammaddesiydi. İngiliz pipolarında kullanılan beyaz kaolin yerine yerel kırmızı kil kullanıldığı için Pamplin pipoları ilk bakışta tanınır.

Ölçek 1879 dolaylarında değişti; kasabanın kıyısında bir pipo fabrikası işlemeye başladı. Kayıtlarda tesisin kurucusu olarak Ohio eyaletinin Akron kentinde kurulu E. H. Merrill Co. anılır. Tesis, ayakla çalıştırılan ve değiştirilebilir metal kalıplar takılan basma makineleriyle donatılmıştı; böylece ev üreticilerinin tek tek çıkardığı biçimler seri olarak üretilebiliyordu. Fabrika ile ev tezgâhları bazı kalıpları ortak kullanmakla birlikte, her iki tarafın kendine özgü biçimleri de vardı.

Yükseliş ve tasfiye

İşletme yıllar içinde el değiştirdi ve farklı adlarla anıldı; kayıtlarda Merrill and Ford, Akron Smoking Pipe Company ve Pamplin Smoking Pipe and Manufacturing Company adlarına rastlanır. Ürünler varillere doldurularak ülkenin her yanına, zaman zaman da yurt dışına gönderiliyordu. Bir dönem ABD'nin en büyük kil pipo üreticisi kabul edilen tesisin, 1935 yılına gelindiğinde ayda bir milyon pipo çıkardığı kayıtlıdır.

Kil pipo sanayii yaklaşık 1919'da doruğuna ulaştı, ardından sigaranın yaygınlaşmasıyla gerilemeye başladı. İşletme 1938'de açık artırmayla satıldı; yeni sahipleri hediyelik ve gösterişlik pipolara yönelmenin yanı sıra yöredeki ev üreticilerinin işlerini perakende satmayı denediyse de kalıcı bir çözüm bulamadı. Şirket 1952'de tasfiye edildi.

Bıraktığı iz

Ahşap karkas fabrika binası, yıpranmış tuğla fırını ve yıkılmış bacasıyla ayakta kalan yaklaşık üç dönümlük alan 1980 yılında hem Virginia Tarihî Yerler Kütüğü'ne hem de ABD Ulusal Tarihî Yerler Kütüğü'ne kaydedildi. Tescil kurumunun bilgisine göre alan bugün müze olarak düzenlenmiştir.

Pamplin pipoları tipik olarak görece geniş bir kâseye ve kısa bir sapa sahiptir; sapa ayrıca kamıştan uzun bir çubuk takılırdı. Henry ve Jean Hamilton'ın 1972'de yayımlanan çalışmasında yöreden derlenen binlerce pipo incelenmiş ve otuzu aşkın ayrı biçim ayırt edilmiştir. Bu tasnif, Amerikan kazı alanlarında bulunan parçaların hangi döneme ait olduğunu belirlemekte hâlâ başvurulan bir dayanaktır. Pamplin böylece Missouri Meerschaum gibi ucuz günlük pipo üreten diğer Amerikan tesisleriyle birlikte ülkenin pipo tarihinin belgelenmiş halkalarından biri sayılır.