Tanganyika Meerschaum Corporation

Tanganyika Meerschaum Corporation, lüle taşı pipoculuğunun Eskişehir dışında kurulmuş en dikkate değer sanayi girişimidir. Şirketin çıkış noktası, Kilimanjaro çevresinde yüzeye çok yakın bir lüle taşı yatağının bulunmasıdır; pipo literatürü kuruluşu 1955'e, kurucuları da Nairobi'ye dayandırır. Adındaki Tanganyika bugünkü Tanzanya'nın eski adıdır: ülke 1961'de bağımsızlığını kazanmış, 1964'te Zanzibar'la birleşerek Tanzanya adını almıştır. Buna karşın eski ad ticarette uzun süre yaşamayı sürdürmüş, İngiliz kataloglarında 1970'lerin ortasında bile anılmıştır.

Afrika lüle taşı ve Sinya ocağı

Hammadde, Kilimanjaro'nun batı eteğinde uzanan Amboseli havzasından gelir. Jeoloji yazınında Sinya Katmanları adıyla anılan birim, yarı kurak bir göl havzasında çökelmiş karbonatlı kayaçlardan ve magnezyumca zengin killerden oluşur; lüle taşının mineral karşılığı olan sepiyolit de bu killerin arasında, katmanların boşluk ve damarlarında oluşur. Yataklar Tanzanya-Kenya sınırının iki yakasına da yayılır. Şirketin uzun ömürlü asıl işletmesi olan Sinya ocağı, Tanzanya'nın Arusha bölgesinde, Longido ilçesindedir.

Buradan çıkan taş Eskişehir'de çıkan taştan belirgin biçimde ayrılır: gözenekliliği düşük, sertliği yüksektir; maliyeti de Anadolu taşının altında kalmıştır. Bu özellikler onu ince figürlü oymacılığa değil, seri üretime yatkın kılmıştır. Nitekim Afrika taşı, ustalık gösterisi olan oyma parçalardan çok sade formlu, günlük kullanıma dönük pipolarda karşımıza çıkar; yüzeyler çoğunlukla siyah, kahverengi ve sarı tonlarında boyanarak bitirilir.

Markalar ve damgalar

Üretim tek bir ad altında değil, geniş bir marka ailesi hâlinde yürütülmüştür. Kayıtlarda Kiko, Kilimanjaro, Countryman, Sportsman, Townsman, Kudu, Twiga, Tembo, Merlin ve Caveman gibi adlar geçer. Bir bölümü Svahilice kökenlidir: kiko "pipo", twiga "zürafa", tembo ise "fil" demektir. Markaları birbirinden ayıran amblemler de aynı coğrafyayı yansıtır; Kiko ile Countryman'de fil, Kilimanjaro'da gergedan figürü kullanıldığı aktarılır. Bu adların hepsi şirketin kendi mülkü değildir: Townsman ve Merlin gibi bazı markaların lüle taşı gövdeleri, İngiliz firmaları için sözleşmeyle Doğu Afrika'da yaptırılmıştır.

Pipolar genellikle "Genuine Block Meerschaum" ibaresi ve bir biçim numarasıyla damgalanır; menşe damgası olarak da "Made in Tanganyika" görülür. Koleksiyoncular arasında bu damga kaba bir tarihlendirme ölçütü sayılır, çünkü Tanganyika adı 1964'ten sonra resmî kullanımdan kalkmıştır. Şirket masif taşın yanı sıra ithal briyar gövdeleri de işlemiş, lüle taşı astarlı ve deri kaplı pipolar üretmiştir. En bilinen iş birliği GBD ile kurulmuş, bu markanın blok lüle taşı serisinin taşı ve işçiliği buradan gelmiştir; seriye bağlanan Iringa ve Jenga gibi modeller 1976 tarihli GBD kataloğunda hâlâ yer alır.

Ocağın ve şirketin sonu

Pipo kaynakları şirketin bir Belçika firmasıyla ortaklık kurduğunu, bundan birkaç yıl sonra da kapandığını yazar; kesin kapanış tarihi verilmez. Resmî maden istatistikleri ise işletmenin 1970'lerde ayakta olduğunu gösterir: Sinya ocağının yıllık lüle taşı üretimi 1972'de otuz ton dolayındayken ertesi yıl yarısına inmiş, cevherden elde edilen taş oranı da aynı hızla düşmüştür. Ocaklar sonunda terk edilmiş, alan bugün bir yaban hayatı yönetim sahasının içinde kalmıştır.

Afrika taşıyla üretim şirketin ardından da sürmüştür. Britanya'da London Meerschaum ile Man Adası'ndaki Laxey Pipes aynı hammaddeyle çalışmış, Laxey ayrıca Peterson gibi tanınmış markalar için lüle taşı hazneler hazırlamıştır. Doğu Afrika kaynaklı taşın tükenmesiyle bu üretim de sona ermiş, Laxey son lüle taşı pipolarını 2001'de yapmıştır.