Zenith
Zenith, Hollanda'nın Gouda kentinde döküm seramikten pipo üreten bir markadır. Adını taşıdığı işletme, kil pipo imalatının bütün bir kenti geçindirdiği 18. yüzyıl Gouda'sında doğmuş, yirminci yüzyıl başında el presinden alçı kalıba geçerek üretimini sürdürmüştür. Markayı briyar dünyasının dışında da tanınır kılan ayrıntı, iç hazne ile dış gövde arasında boşluk bırakan çift cidarlı yapısıdır.
Loncadan aile işletmesine
Kayıtlara göre iş, 17 Mart 1749'da Pieter Dirksz van der Want'ın (1716-1774) Gouda pipocular loncasında usta belgesini almasıyla başlar; aynı kayıtlar mesleğin babadan oğula sekiz kuşak aktarıldığını bildirir. Firma uzun süre P.J. van der Want Azn. adıyla anıldı. Zenith adı Birinci Dünya Savaşı yıllarında kullanıma girdi; benimsenme yılı kaynaklarda 1915 ile savaşın sonu arasında değişir. Yirminci yüzyılın ikinci yarısında işletmenin başında Otto Adrianus van der Want (1926-2016) ile oğlu Aart bulunuyordu. Hollandalı koleksiyon kaynakları Zenith'i 1950'lerden bu yana faaliyetteki en eski pipo fabrikası sayar ve bu sıralamada 1780 kuruluşlu Chacom firmasını ikinci sıraya koyar; nitelemenin bağımsız bir doğrulaması yoktur.
Alçı kalıp ve çift cidar
Fabrika ilk yüz elli yılı aşkın dönemde, sert kilin metal kalıplarda preslenmesiyle yapılan geleneksel kil pipo üretti. Yirminci yüzyılın başında yöntem değişti: sıvı kil alçı kalıba dökülmeye, pişirimden sonra gövde saydam sırla kaplanmaya başlandı. Sır hem yüzeyi pürüzsüz ve parlak bırakıyor hem de gövdeyi kırılmaya karşı bir ölçüde koruyordu.
1920'lerde tanıtılan çift cidarlı hazne düzeneği ise markanın en çok konuşulan ayrıntısı oldu. Sırlı dış gövdeyle iç hazne arasındaki boşlukta duman dolaşır, gözenekli seramik bu sırada nemin bir bölümünü tutar. Seramiğin tütünün tadına kendi tadını eklememesi de bu malzemenin sık anılan özelliğidir; benzer tartışmalar Porselen Pipo maddesinde ayrıntılı ele alınır.
Model aileleri
Aşağıdaki seri ayrıntıları büyük ölçüde Hollandalı satıcı ve müze kaynaklarına dayanır; bağımsız kayıtlarla karşılaştırılabilmiş değildir.
Gouda Classic: Klasik pipo biçimlerine en yakın hat. Düz ve bent billiard, Dublin ve bent London gövdeler yaldızlı metal bilezikle tamamlanır.
Black Magic: Tombul hazneli, Bombay ve Karaçi gibi şehir adları taşıyan modeller. Yuvarlak gövdenin yanı sıra "facet" denen sekizgen bir sürümü vardır; siyahın dışında beyaz ve mavi renklerde de yapılmıştır.
Old Mokum: 1970'lerden başlayarak Niels Keus ve Dirk van der Want gibi tasarımcıların çizdiği, briyar biçim dilinden bilinçle uzaklaşan hat. Amsterdam, Manhattan, London ve kalabaş adlı biçimleri içerir; ağızlık siyah kauçuk bir tapaya oturur.
Bu serilerin dışında tek cidarlı gövdesi, metal bileziği ve siyah vulkanit ağızlığıyla standart modeller de uzun yıllar üretildi. Bunların bir bölümünde yüzey tütün nemiyle koyulaştıkça altta gizlenmiş desen ortaya çıkar; "gizemli pipolar" diye anılan bu modeller 1920'lerde ilgi görmüştür.
Süs seramiği ve markanın bugünü
İşletme yirminci yüzyılda pipo dışında Gouda süs seramiği (plateel) de üretti; art nouveau ve art deco işlerin ardından İkinci Dünya Savaşı sonrasında Delft mavisi tarzı ürünler öne çıktı. Hollandaca kaynaklar Zenith'in 1984'te kapandığını ve Gouda'nın son büyük seramik işletmesinin böylece tarihe karıştığını yazar; pipo çevresinden gelen kaynaklar ise seramik pipo üretiminin bu tarihten sonra da sürdüğünü aktarır. İki anlatı arasındaki fark çözülmüş değildir. Markanın Delft'teki De Porceleyne Fles (Royal Delft) ile ilişkilendirilmesi de doğrulanmamıştır: bu bağı kuran kaynak, Royal Delft'in kendi yayınlarında Zenith'e dair bir ize rastlanmadığını ayrıca not eder.