Billiard

Billiard, pipo şekillerinin en klasiği sayılan düz şekildir; hemen her üreticinin kataloğunda yer alır ve başka şekiller çoğu kez ona kıyasla tarif edilir. Silindire yakın lülesi, ölçülü boyun uzunluğu ve gösterişsiz çizgisiyle klasik pipo şekilleri ailesinin merkezinde durur. Nitelenmedikçe billiard düz bir pipodur; ağızlığı bükük yapıldığında "Bent Billiard" olarak adlandırılır.

Biçim ve oranlar

Billiard'ın lülesi neredeyse silindir biçimindedir; tabanı yuvarlatılmıştır ve lüle, boyundan birkaç derece geriye, dışa doğru hafifçe eğimlidir. Bu küçük eğim, şekle dimdik bir kalıp görünümü yerine canlı bir duruş kazandırır. Lüle, boyun ve ağızlık gibi bölümlerin adları için pipo anatomisi maddesine bakılabilir.

Şeklin klasik oranları şöyle özetlenir:

• Lüle yüksekliği, lüle çapının yaklaşık 1,25 katıdır.

• Boyun (shank) uzunluğu, lüle yüksekliğine yakındır.

• Piponun toplam uzunluğu, lüle yüksekliğinin üç katından biraz fazladır.

Bu değerler kesin kurallar değil, ustaların göz alışkanlığıyla süzülmüş denge ölçüleridir; üreticiden üreticiye küçük sapmalar olağan kabul edilir.

Klasik tarife bağlı kalan bir billiard'da hazne deliği de silindiriktir; dış yüzey ile iç delik aynı eksende yükseldiği için ağız (rim) düz bir yüzük gibi çıkar ve kalınlığı çevre boyunca eşit kalır. Duvarın orta bölümünde çok hafif bir şişkinlik bırakmak yaygın bir uygulamadır; bu, ısının en çok toplandığı yerde biraz fazladan et payı sağlar. Ağzı yuvarlatılmış ya da yukarı doğru daraltılmış örnekler de üretilir; bunlar ölçünün dışına çıkar sayılsa da, gövde apple ya da egg görünümüne kaymadıkça billiard sayılmaya devam eder. Boyun kesiti klasik olarak yuvarlaktır, ağızlık ise çoğunlukla sivrilen (tapered) türdendir.

Boyun, ağızlık ve büküm çeşitlemeleri

Aynı gövde, boyun kesiti ve ağızlık biçimi değiştirilerek bir dizi alt türe dönüşür. Sivrilen ağızlık yerine omuzlu (saddle) ağızlık takıldığında pipo "Saddle Billiard" adını alır. Boyun yuvarlak yerine oval, elmas kesitli ya da ince "kalem" biçiminde işlenebilir. Gövdenin ya da boynun yüzeyleri düzleştirildiğinde Panel Billiard doğar; kutu biçimli bir hazne ile kare boyun birleştiğinde ortaya "Four-Square" denen tür çıkar. Boynun metal bilezikle sarılıp ağızlığın geçmeli oturtulduğu asker montaj (army mount) da billiard gövdesiyle sık eşleşen bir çözümdür.

Büküm derecesi eski kataloglarda kesirle belirtilirdi: 1/8, 1/4, 1/2, 3/4 ve tam bükük. Bu ölçeğin ölçülü bir karşılığı yoktur; özellikle 3/4 ile tam bükük arasındaki sınır uygulamada yaklaşık kalır. Tam bükük hâle getirilmiş, boynu neredeyse dikey yükselen bir billiard için Oom Paul veya Hungarian adları kullanılır. Oom Paul adı, 19. yüzyıl sonunda Güney Afrika Cumhuriyeti'nin devlet başkanı Paul Kruger'e dayandırılır.

Köken ve adlandırma

Billiard'ın, funda kökünden (briyar) yapılan pipoların torna ile seri üretiminin geliştiği 19. yüzyılda olgunlaştığı kabul edilir. Bu olgunlaşma çoğunlukla İngiltere ile ilişkilendirilir; ancak Fransa'nın Saint-Claude atölyelerinin bu süreçteki payı da tartışma konusudur. Adının, bilardo istekasının düz ve yalın biçiminden geldiği ileri sürülür; ne var ki bu köken açıklaması kesin olarak belgelenmiş değildir.

Billiard ailesi

Billiard o kadar temel bir şekildir ki klasik repertuvarın önemli bir bölümü onun türevi sayılır:

Uzun boyunlu türevler başlı başına bir başlık oluşturacak kadar zengindir; ayrıntıları Canadian ailesi maddesinde bulunur.

Yaygınlığı ve kültürel yeri

Şeklin merkezî konumunu gösteren çarpıcı bir örnek, Dunhill (White Spot) markasının 1920'lerden 1970'lere kadar kullandığı eski numaralandırma sistemidir: kayıtlara göre bu sistemde yalnızca billiard için yaklaşık elli farklı kod bulunuyordu. Bunlardan LB ("Large Billiard"), I. Dünya Savaşı'nın ardından piyasaya çıkmış ve markanın en sevilen şekillerinden biri olmuştur. Bent Billiard ise özellikle Peterson gibi İrlanda ve İngiliz markalarının imzası hâline gelmiştir; Peterson'ın sistem pipoları çoğunlukla bu gövdeyle üretilir.

Şeklin ne kadar yaygın olduğu, marka şekil numaralarına bakıldığında da görülür. Kayıtlara göre Dunhill'in 114'ü, Comoy's'un 105'i, Peterson'ın 957'si, Savinelli'nin 1011'i, Stanwell'in 03'ü, Barling'in 1100'ü ve BBB'nin 606'sı hep düz billiard'ları gösterir; Sasieni gibi bazı üreticiler ise numara yerine Pembroke ya da Buckingham gibi yer adlarını kullanmıştır. Aynı listelerde pot, chimney, bükük ve asker montajlı türevler ayrı numaralarla yer alır; yani tek bir gövde ailesi, bir kataloğun onlarca satırını doldurabilir. Bu numaralandırmaların dönemler arasında değiştiği ve eski broşürlerin her zaman birbirini tutmadığı da bilinir.

Dengeli hazne geometrisi nedeniyle billiard, hem pipoya yeni başlayanlara hem de tütün harmanlarını tanımak isteyenlere en sık önerilen şekiller arasında sayılır: hazne tütünü öne çıkarır, şekil araya girmez.