Bilye Hazneli Fransız Art Deco Pipoları
Bilye hazneli Fransız Art Deco pipoları, yirminci yüzyılın ilk çeyreğinde Paris çevresindeki atölyelerde yapılmış, yerleşik şekil sistemlerinin hiçbirine tam oturmayan küçük bir pipo takımıdır. Ortak tarif şudur: on iki-on üç santimetre boyunda ince bir gövde, bir uçta lüle taşı hazne, öbür uçta sarı amber ağızlık, tam ortada gümüş ya da altın bir bilye. Bilye süs değildir; vidalı kapağı sökülünce açılan küçük bir odadır ve pipoyu ikiye ayırır.
Paris atölyeleri ve dönem
Bu düzeni kayıtlara geçiren firmaların hepsi Fransız kökenlidir. Lancel, 1876'da Angèle ve Alphonse Lancel'in Paris'te açtığı, pipo ve tütün içimi gereçleri satan küçük bir dükkân olarak kurulmuştu; firma 1880'lerden sonra ağırlığını deri eşyaya kaydırsa da "A. Lancel" imzalı, boulevard Montmartre adresli bilye hazneli parçaları 1910'lu ve 1920'li yıllara tarihlendirilir. Kayıtlara göre 1860'larda kurulan Sommer Frères hem fabrika hem satış mağazası işleten bir başka Paris firmasıydı; aynı düzenin 1925 dolayına tarihlenen bir örneği bu adla anılır. GBD damgalı benzerleri de bilinir. Bilyeli yapı yalnızca pipolarda kalmamış, dönemin sigara ağızlıklarına da uygulanmıştır. Parçaların bir bölümü, iç astarına yapımcı ya da satıcı kabartması vurulmuş kendi kutusuyla korunmuştur; aktarılan bir örnekte bu kabartma, Paris'in 1800'de açılan en eski kapalı pasajı Passage des Panoramas'taki bir adresi işaret eder. Üslup adı da bu çerçeveye oturur: "Art Deco", adını 1925'te Paris'te düzenlenen Exposition internationale des arts décoratifs et industriels modernes'ten alır; terimin bir dönem etiketi olarak yaygınlaşması ise 1960'ları bulmuştur.
Bilyenin içindeki pamuk
Bilye açıldığında içinden bir tutam pamuk çıkar; müzayede tarifleri ve koleksiyoncu notları bu düzeni pamuk filtre diye kaydeder. Oda, dumanın yolu üzerinde hem yoğuşan nemi tutar hem de basit bir süzgeç yuvası işi görür. Fikrin kendisi dönem için yeni değildi. Vermont'lu Frank Ellery'nin 1879 tarihli 219.571 numaralı ABD patenti, hazneyi iç içe iki parça yapıp aradaki halka boşluğu üstüpü, fitil ya da pamuk gibi gözenekli bir dolguyla doldurmayı önerir; amaç, yoğuşan sıvının sap bağlantısına ulaşmasını önlemektir. Cannstattlı Albrecht Reuss'un 1893 tarihli 501.808 numaralı ABD patentinde aynı işi, sap ucundaki kapağın altına sıkıştırılan pamuk tıkacı görür. Aynı yıllarda İngiliz patent özetlerinde de pamuk, kömür ve benzeri emici dolgularla çalışan tütün piposu kayıtları vardır. Fransız örnekleri bu arayışın kuyumcu işçiliğine dönüşmüş hâli sayılabilir; sorunun sanayileşmiş karşılığı ise yüzyılın ortasında yaygınlaşan 9 mm filtreler ile balsa ve karbon çubuklardır. Konunun bütünü için pipo filtreleri ve sistemleri maddesine bakılabilir.
Adı konmamış bir biçim
Bu parçaların hangi aileye girdiği hâlâ belirsizdir, çünkü elde birkaç ölçüt vardır ve hiçbiri tam tutmaz. Boy ölçütüne bakılırsa on dokuzuncu yüzyıl argo sözlüklerinin "nose warmer" dediği, dişle kavranan çok kısa pipolar akla gelir; ne var ki o tarif daha çok kil örneklere ve emekçi kullanımına bağlanmıştır. Cepte taşıma ölçütü "opera piposu" ile "yelek cebi piposu" adlarını çağırır: ilkinde gövdenin yanları ceket cebine yatsın diye yassılaştırılmış, ikincisinde hazne oval bırakılmıştır; bilye hazneli örneklerde ise gövde yassılaştırılmamış, hazne yuvarlak bırakılmıştır. Üçüncü ölçüt olan süs piposu ("novelty") tanımı içilmek için değil bakılmak için yapılmış nesneleri kapsar; buradaki pipolar ise çalışır birer gereçtir. Geriye betimleyici adlandırma kalıyor: müzayede kataloglarında bugün malzemeleri ve parçaları sayılarak anılırlar. Biçimin dönemin Fransızcasında resmî bir karşılığı bulunduğuna dair bir kayıt ise ortaya çıkmamıştır. Yerleşik adlandırma düzeninin sınırları için klasik pipo şekilleri maddesi karşılaştırma sağlar.