Pipo Filtreleri ve Sistemleri
Pipo filtreleri ve sistemleri, içim sırasında oluşan nemin ve zifirin ağza ulaşmasını azaltmaya yönelik çözümlerin ortak adıdır. Üç ana yaklaşım gelişmiştir: sap ile ağızlık arasındaki yuvaya takılan emici filtreler (aktif karbon, balsa, kâğıt), dumandaki nemi yoğuşturan metal aparatlar (stinger) ve nemin biriktiği hazneleri gövdesinde taşıyan "sistem" pipoları. Hepsinin ortak hedefi daha kuru ve serin bir içim sağlamak, böylece dil ısırması (tongue bite) riskini azaltmaktır. Filtre kullanımı büyük ölçüde bölgesel bir gelenektir: 9 mm filtre Almanya ve Orta Avrupa'da fiilî standart sayılırken İngiliz-Amerikan dünyasında filtresiz içim baskındır.
Emici filtreler: aktif karbon ve balsa
Modern pipo filtresinin tarihi Alman Vauen firmasıyla başlar. Berlinli kimyager Jacques Perl'in duman süzme çalışmalarına dayanan "Dr. Perl" markası 1921'de tescil edildi; ilk ürün 6 ve 9 mm boylarında kâğıt filtreydi. 1934'te piyasaya sürülen Dr. Perl junior ise dünyanın ilk aktif karbonlu pipo filtresiydi ve Vauen bu buluşun patentini yaklaşık yirmi yıl elinde tuttu. Yenilik zamanla Alman ve Avusturya pipolarının büyük bölümünün 9 mm filtre yuvasıyla delinmesine yol açtı. Farklı bir yol tutan Savinelli ise gözenekli balsa ağacından kesilmiş çubuklar kullanır; balsa nemi emerek çalışır ve tat bakımından nötr kabul edilir.
Filtre türü |
Çalışma ilkesi |
Ömrü |
Tada etkisi |
|---|---|---|---|
Aktif karbon (9/6 mm) |
Gözenekli kömür peletleri nemi ve zifiri tutar |
Tek kullanımlık |
Hissedilir; çekişi bir miktar kısar |
Balsa (9/6 mm) |
Yumuşak ahşap nemi emer |
Birkaç içim; aralarda kurutulur |
Düşük |
Kâğıt |
Sıkıştırılmış kâğıt nemi emer |
Tek kullanımlık |
Orta |
Filtreli bir pipo filtresiz de içilebilir; ancak boş kalan yuva yoğuşmayı artırabildiğinden bu durumda adaptör (redüktör) kullanımı yaygındır.
Gövdeye oyulmuş sistemler
En eski ve en tanınmış yapısal çözüm, Peterson firmasının kurucularından Charles Peterson'ın 1890'da patent başvurusunu yaptığı Peterson System'dir (Britanya-İrlanda patenti 1891, ABD patenti 1894). Sistemde duman kanalı normalden yüksekte delinir; yoğuşan nem, sap ile gövde birleşimine oyulmuş geniş rezervuarda birikir. Bunu, kanalı zıvanadan dudağa doğru daraltan kademeli delikli (graduated bore) ve dumanı dile değil damağa yönlendiren üst delikli P-Lip ağızlık tamamlar. Firmanın 1987 tarihli bir reklamına göre kademeli kanal, emişin tütün haznesine ulaştığında on beş kat zayıflamasını sağlar; ancak bu rakam teknik bir ölçüm değil, reklam iddiasıdır.
Amerikan kanadında Kaywoodie'nin 1931'de tanıttığı "Drinkless" adlı vidalı alüminyum yoğuşturucu (stinger), metal aparatların en bilinen örneğiydi. 1936'da Indianalı mühendis Kenly Bugg'ın tasarladığı Falcon ise modüler bir sistemdir: alüminyum sap-gövdeye, değiştirilebilir funda kökü (briyar) hazne vidalanır; haznenin altındaki "humidome" çanağında nem birikir; hazne içim ortasında bile sökülerek çanak boşaltılabilir. Yaygın üretime 1940'ların sonunda geçen markanın, firma verilerine göre 1954'e dek yalnızca ABD'de altı milyon adet sattığı aktarılır; üretim 1961'de İngiltere'ye taşınmıştır.
Tartışma ve bakım
Filtre meselesi pipo camiasının süregelen tartışmalarındandır: savunucular daha kuru ve hafif bir içimi, karşıtlar tat kaybını ve artan çekiş direncini öne sürer; iki gelenek de köklü kabul edilir. Üreticilerin filtrelerin zararlı maddeleri azalttığı yönündeki iddiaları ise bağımsız çalışmalarla doğrulanmış değildir. Bakımda kural basittir: aktif karbon filtre her içimden sonra atılır, balsa filtre kurutularak birkaç içim kullanılabilir. Sistem pipolarında rezervuarda biriken nem, pipo henüz sıcakken kâğıt mendille alınmalı ve pipo geceyi parçalarına ayrılmış hâlde geçirmelidir; genel ilkeler için pipo temizliği ve bakımı maddesine bakılabilir.