Mamut Fildişinden Bir Sibirya Piposu: Dunhill Müzesinden Müzayedeye

Mamut fildişinden yapılmış bir Sibirya piposu, künyesi baştan sona belgelenebilen ender antika parçalardan biridir. Yaklaşık yüz yıl içinde Dunhill firmasının kurucusu Alfred Dunhill'in özel koleksiyonundan bir savaş gecesine, uzun bir aradan sonra ABD'deki bir koleksiyona, oradan da bir İngiliz müzayede salonuna uzanan bir yol izledi. Aradaki kopukluğa rağmen tanınabilmesinin sebebi basittir: parça, The Pipe Book'un 1924 tarihli baskısının şömiz sırtında ve iç sayfalarında resmedilmişti.

Parçanın kendisi

Satış kaydı pipoyu Doğu Sibirya, Samoyed yapımı olarak tanımlar. "Samoyed", Rus İmparatorluğu döneminde kuzeyin Samoyed dillerini konuşan halkları için kullanılan, bugün terk edilmiş bir dış adlandırmadır; Nenetsler bu grubun en kalabalık koludur. Pipo 31,5 santimetre uzunluğundadır; ağza doğru genişleyen bir hazne, sekizgen kesitli uzun bir gövde, sökülebilir bir ağızlık ve taşımaya yarayan deri bir askı bağı taşır.

Malzemesi, yapıldığı coğrafya düşünüldüğünde sıra dışıdır. Yakutistan'daki fildişi oymacılığı üzerine yapılan çalışmalara göre mamut fildişi on sekizinci yüzyılın sonuna kadar çıkarılıp ticarete konu olmamış, sonrasında da yaygın bir malzeme hâline gelmemiştir; dikiş iğnesi, ok ucu ve pipo haznesi gibi işlerde ara sıra kullanılmış, kullanımına çoğu zaman hayvandan af dileyen bir tören eşlik etmiştir.

1941 gecesi

Alfred Dunhill'in Londra'daki mağazasında, kendi derlediği antika pipolardan oluşan küçük bir müze bulunuyordu. Şirketin yüzüncü yıl tarihçesini yazan Michael Balfour, 16 Nisan 1941 akşamı başlayıp gece boyunca süren saldırıyı savaşın başından beri Londra'nın gördüğü en ağır baskın olarak anlatır: 17 Nisan sabaha karşı paraşütle indirilmiş iki mayın mağazayı vurmuştur. Jermyn Street'e bakan bölüm tümüyle yıkılmış, Duke Street tarafındaki eski yapının bir kısmı ayakta kalmıştır. Balfour stokların çoğunun ve müzenin tamamının kaybedildiğini kaydeder. Firmanın kendi kayıtlarına dayanan aktarımlara göre enkazdan kurtarılan parçalar sandıklanıp geçici olarak kaldırıma çıkarılmış, o sırada antika pipoların bir bölümü alınıp götürülmüştür; hangilerinin eksildiğine dair bir liste tutulmamıştır.

Kayda geçen zincir

Piponun izi yıllar sonra ABD'de belirir. Antika pipo koleksiyoncusu ve yazar Ben Rapaport, 1990'ların başında satın aldığı bir grup pipo arasında bu parçanın da bulunduğunu, kaynağını ise ancak iki yıl sonra kitabın şömiziyle karşılaştırınca fark ettiğini yazar. Pipo, 1990'ların sonunda takas yoluyla İngiliz koleksiyoncu J. Trevor Barton'a (ö. 2008) geçti. Antikacı çevresinde "The Pipe Man" diye bilinen Barton, yarım yüzyılı aşkın bir sürede dünyanın dört bir yanından pipo toplamıştı. Koleksiyonunun bir bölümü 2010 sonbaharında Christie's South Kensington'da iki ayrı satışta dağıtıldı; kalanı aile elinde tutuldu ve 2020 sonbaharında Essex'teki Sworders tarafından üç ayrı oturumda satışa çıkarıldı. Mamut fildişi pipo, Eylül 2020'deki iki günlük "Fine Interiors" oturumunda 179 numaralı lot olarak, künyesinde hem Alfred Dunhill hem Trevor Barton koleksiyonları anılarak ve kitabın bir nüshasıyla birlikte listelendi.

Zincirin bütününde belirleyici olan bir damga ya da imza değil, yüz yıl önce basılmış bir kitaptır. Antika pipo koleksiyonculuğunda bir parçanın geçmişini bu ayrıntıda kurabilmek seyrek rastlanan bir durum sayılır; pipo müzayedelerinde de künye çoğu zaman ancak böyle basılı bir kayda dayandığında belgelenebilir hâle gelir.