Antika Pipo ve Briyar Koleksiyonculuğu: İki Ayrı Kültür

Antika pipo ve briyar koleksiyonculuğu, aynı nesnenin çevresinde kurulmuş olmalarına karşın ayrı işleyen iki uğraş sayılır. Toplanan parçanın malzemesi, ona ulaşma yolu ve başvurulan bilgi kaynakları farklı olduğu için iki topluluk birbiriyle sınırlı ölçüde kesişir. Ayrımı doğrudan konu edinen metinlerden biri, tütün tarihi üzerine yazan Amerikalı koleksiyoncu Ben Rapaport'un "The Great Divide: You Are What You Collect" başlıklı denemesidir; yazar burada kanıtlanmış bir sonuç değil, tartışmaya açtığı bir gözlem ortaya koyduğunu belirtir.

Uğraşın geçmişi

Toplumsal tarih yazınında tütün nesnelerini biriktirmek çoğunlukla 20. yüzyıl tüketim kültürünün içinde ele alınır; tütün tüketiminin tarihi üzerine çalışan Matthew Hilton'ın, Rudy Koshar'ın derlediği Histories of Leisure (Berg, 2002) kitabındaki değerlendirmesi bu çizgidedir. Buna karşılık alışkanlığın çok daha eskiye uzandığını gösteren örnekler vardır. İngiliz inşaat mühendisi ve antikacı William Bragge (1823-1884), on üç bin dolayında pipo ile hemen her dilden tütün yayınlarını kapsayan bir kitaplık toplamıştır. Bu birikime dayanan tütün kaynakçasının ilk listesini 1874'te hazırlamış, 248 sayfalık genişletilmiş Bibliotheca Nicotiana'yı 1880'de yayımlamıştır. Bragge'in Birmingham'daki halk kütüphanesine bıraktığı takımın bir bölümü 1879 yangınında yitmiştir. 20. yüzyılda ise The Pipe Book'u 1924'te yayımlayan Alfred Dunhill hem üretici hem koleksiyoncu kimliğiyle anılır.

Kaynak ve bilgi sorunu

İki uğraşı asıl ayıran şey, bilgiye ulaşma biçimidir. Briyar pipoyla ilgilenen için üreticinin kendisi ya da kurumsal geçmişi çoğu zaman erişilebilir durumdadır; damga, seri ve model bilgisi derlenmiştir, gerektiğinde ustaya soru sorulabilir. Antika pipoda böyle bir muhatap yoktur. Ustaların büyük bölümü adı kayda geçmemiş zanaatkârlardır. Birincil kaynaklar iki buçuk yüzyıla yayılan, ağırlıklı olarak Almanca, Fransızca ve Macarca yazılmış tez, elyazması ve sanayi belgeleridir; bunlara ulaşmak Kıta Avrupası'ndaki kütüphane ve müze koleksiyonlarını taramayı gerektirir. Rapaport, Amerika Birleşik Devletleri'nde antika pipo sergileyen kurum sayısının çok az olduğunu belirtir. Buna bir de piyasada dolaşan taklit, kopya ve sonradan üretilmiş parçaları ayırt etme sorunu eklenir.

Nesnenin işlevi ve konuşmanın dili

Ayrım, pipoya yüklenen işlevde de görülür. Lüle taşı, porselen, boynuz, kehribar ya da gümüş kaplama gibi malzemelerle yapılmış eski pipolar kırılgan oldukları için çoğunlukla içilmez, vitrin nesnesi olarak korunur. Briyar pipo ise hem toplanan hem kullanılan bir eşyadır; yıpranması olağan karşılanır. Bu fark konuşmanın diline de yansır. Briyarda içim özellikleri, damar deseni, ağızlık malzemesi ve üretim yılı gibi ölçülebilir ayrıntılar tartışılır. Antika parçalarda ise çoğu zaman yapım yeri bile kesin bilinmediğinden değerlendirme genel tarih bilgisi, atıf ve olasılık düzeyinde kalır.

Camianın büyüklüğü ve ayrımın sınırı

Pipo koleksiyoncularının sayısını gösteren resmî bir sayım yoktur. Denemede aktarılan 1987 tarihli bir Amerikan gazetesi haberine göre o yıl Amerika Birleşik Devletleri'nde on beş bin dolayında koleksiyoncu bulunuyordu; rakamın yaklaşık olduğu ve bu kişilerin büyük bölümünün briyara yöneldiği belirtilir. Ayrımın ne kadar keskin olduğu ise tartışmalıdır: iki alanda birden toplayanlar vardır ve her iki topluluğun aynı uğraşın parçası sayılması yaygın kabuldür.

Konunun geniş çerçevesi için Pipo Koleksiyonculuğu: Merak mı, Meslek mi?, Bragge'in dağılan belgeleri için William Bragge'in Pipo Çizimleri maddesine bakılabilir.