The Lyon Pipe (Dawes Piposu)

The Lyon Pipe, Amerikalı mucit Charles H. Lyon'un 1920'lerin başında Chicago'da geliştirdiği, iç içe geçen iki hazneli bir pipo tasarımıdır. Bugün daha çok Dawes piposu adıyla anılır; bunun sebebi, piponun Amerikan siyasetinin tanınmış bir siması olan Charles G. Dawes'ın elinde âdeta bir kimlik işaretine dönüşmesidir. Sıradan bir atölye buluşunun ulusal bir kampanya simgesine dönüşmesi, pipo tarihinde başka örneği az bulunan bir hikâyedir.

Tasarımın mantığı

Lyon'un çözümü, hazneyi tek parça oymak yerine ikiye ayırmak üzerine kuruludur. Tütünün yandığı iç hazne, dış haznenin içine vidalanır. Patent metnine göre iç haznenin dışındaki derin diş ile dış haznenin içindeki sığ diş bir araya geldiğinde, ikisi arasında sarmal ve dolambaçlı bir duman kanalı oluşur. Duman bu yolda yavaşlar, yön değiştirir ve içindeki katı parçacıkların bir bölümünü bırakır; ancak bundan sonra iç haznenin altındaki geçitten sap kanalına ulaşır. Patent metni, bu düzenlemenin dumanı "arındırdığını" savunur. Tütünün yandığı bölmeyle ağızlığa giden yol arasına ikinci bir boşluk sokma fikri, kalabaş pipoda da karşımıza çıkan bir yaklaşımdır. Haznenin dibindeki sökülebilir tıpa temizliği kolaylaştırır.

Diş açmanın hem birleştirme hem de süzme işini birlikte görmesi, patentin kendi ifadesiyle dişlere yüklenen "çifte görev", tasarımın en özgün yanıdır. Dönemin duman kanalı arayışlarının bir başka örneği için Falk patenti maddesine bakılabilir.

Mucit ve tesadüf

Kayıtlara göre Lyon, eskiden değirmen makinistliği yapmış, Birinci Dünya Savaşı yıllarında bir fabrika kazasında sağ kolunu kaybetmiş bir ustaydı. 1920'nin sonunda işsizdi ve altmışına gelmişken geçimini sağlamak için yeni bir uğraş arıyordu. Piponun fikri bu arayış sırasında doğdu; patent başvurusu 23 Eylül 1920'de yapıldı, tescil 18 Eylül 1923'te tamamlandı.

Anlatılana göre Lyon, Dawes'ın pipo içtiğini fark edince ona 1921'de bir örnek yolladı. Dawes tasarımı beğendi ve düzineler hâlinde sipariş vermeye başladı; ikili zamanla dost oldu. Lyon'un 1947 başında yayımlanan ölüm ilanına dayanan bir aktarıma göre sonraki yıllarda üretimde ortak da oldular; bu ortaklığı doğrulayan başka bir kayda ulaşılamamıştır.

Kampanya simgesine dönüşmesi

Dawes, 1924 seçimlerinde Calvin Coolidge'in başkan yardımcısı adayı oldu ve pipoyu kampanya hediyesi olarak dağıttı; parti onu bir amblem gibi kullandı. Adaylığın açıklanmasının ardından Chicago çevresindeki küçük atölye talebi karşılayamaz hâle geldi. Ellensburg Daily Record'un 11 Eylül 1924 tarihli Chicago kaynaklı haberine göre biriken sipariş sayısı 75.000'i bulmuş, üretim ise ayda bin pipo düzeyinde kalmıştı. Bu rakamlar tek bir gazete haberine dayanır ve bağımsız olarak doğrulanmış değildir.

Dawes 1925–1929 arasında başkan yardımcılığı yaptı, 1925'te Nobel Barış Ödülü'nü paylaştı ve ardından Birleşik Krallık büyükelçisi olarak görev aldı. Bu görünürlük, briyar piposunun Amerika'da zaten yaygın olduğu bir dönemde Lyon'un tasarımına olağanüstü bir tanınırlık kazandırdı. Bugün Lyon ve Dawes damgalı örnekler, yirminci yüzyıl başının mekanik pipo denemelerini belgeleyen koleksiyon parçaları sayılır.