Pipolu Bastonlar (Gadget Stick)

Pipolu bastonlar, gövdesi veya sapı oyularak içine pipo haznesi, ağızlık, tütün, enfiye ya da kibrit yerleştirilmiş yürüme değnekleridir. İngilizce kaynaklarda bu tür çok işlevli değnekler gadget stick ya da system cane başlığı altında toplanır: dışarıdan sıradan bir baston gibi görünen, ancak sökülüp açıldığında ikinci bir işlevi ortaya çıkan nesnelerdir. Bu aksesuarın en yaygın olduğu dönem 19. yüzyıl Avrupa'sıdır; üretimi 20. yüzyılın başlarına kadar sürmüştür.

Bastonun aksesuara dönüşmesi

Baston, Avrupa'da 17. ve 18. yüzyıllarda destek aracı olmaktan çıkıp beyefendi kıyafetinin tamamlayıcısına dönüştü. XIV. Louis'nin, kartal biçimli tokmağına yirmi dört pırlanta kakılmış bir bastonu olduğu bilinir; Voltaire'in seksen, Rousseau'nun kırk bastonu bulunduğu aktarılır. Saksonyalı Kont Brühl'ün ise her birine eşleşen bir enfiye kutusu düşen üç yüz bastonu olduğu anlatılır. Benjamin Franklin'e Fransız bir hanım hayranının armağan ettiği altın tokmaklı baston da bu geleneğin bilinen örneklerindendir; Franklin bu değneği vasiyetiyle George Washington'a bırakmıştır. Değneğin bu denli kişisel bir eşyaya dönüşmesi, gövdesinin saklama yeri olarak kullanıldığı tasarımların yaygınlaştığı dönemle örtüşür.

Gizli bölmenin doğuşu

Bastonun içine bir şey gizlemenin bilinen en eski örneklerinden biri pipoyla ilgili değildir: 552 yılında, İmparator I. Justinianus döneminde iki keşişin ipek böceği yumurtalarını bambu değneklerin içinde Bizans'a kaçırdığı anlatılır. Modern anlamda gizli bölmeli baston ise kılıçlı bastonla (swordstick) birlikte yaygınlaştı. Varlıklı kesim arasında 18. ve 19. yüzyıllarda moda olan bu değneklerin ardından, meslek aletleri, pusula ve içki matarası barındıran "gadget" bastonlar geldi. Gövdesinin üst bölümünde küçük bir içki şişesi taşıyan modeller tippling cane adıyla bilinir; ABD'deki içki yasağı yıllarında kullanıldıkları dönem fotoğraflarına yansımıştır.

Pipo, tütün ve kibrit taşıyan modeller

Baston piposunun, 1851'de Hyde Park'ta 1 Mayıs–15 Ekim arasında açık kalan ve on üç bin dolayında sergi ögesini bir araya getiren Londra Büyük Sergisi'nin resmî kataloğunda yer aldığı aktarılır. Pipo içicisine yönelik çözümler iki ana biçimde toplanır. Birincisinde sap, ayrı bir pipoyu barındıran kutu işlevi görür: baston açılınca içinden hazır bir pipo çıkar. İkincisinde baston bizzat piponun kendisidir; gövde boydan boya delinerek duman yolu hâline getirilir, uca bir ağızlık takılır. Kayıtlara göre 1856 tarihli bir İngiliz patenti tam olarak bu düzeni tarif eder: değnek tüpe çevrilir, ağızlık uca takılır ve yürürken kullanılmadığında değneğin ucuna vidalanan oyuk bir metal başlıkla korunur. Bir başka patent kaydında sapın oyulup kil ya da lüle taşı ile astarlanarak doğrudan hazneye dönüştürüldüğü belirtilir.

Yardımcı gereçler de aynı mantıkla yerleştirildi. Kibrit, 1832'de William Newton'ın İngiltere'de patentini aldığı balmumlu vesta türüyle cebe sığar hâle gelmişti; 1900'lerin başına ait tanıtım metinlerinde, gümüş kaplamalı baston saplarının yirmi beş kadar kibriti alacak biçimde düzenlendiği görülür. Aynı yılların ürün dökümlerinde kiraz ağacından ya da briyardan pipo, sigara ağızlığı, hatta kalem ve mürekkep hokkası barındıran modeller yan yana anılır.

Koleksiyondaki yeri

Gizli bölmeli bastonlar, baston koleksiyonculuğunda ayrı bir alt tür olarak ele alınır ve mekanizmalarının çeşitliliğiyle anılır. Pipolu örnekler bu alt türün küçük ama belirgin bir kolunu oluşturur ve piponun dünya tarihi içinde ana akım pipo biçimlerinin yanında marjinal bir yer tutar. Nesnenin kendisi müze kayıtlarında da görülür: Science Museum Group koleksiyonunda, sapı vida dişli bir pipo biçiminde işlenmiş ahşap bir baston 1851–1900 aralığına tarihlenmiş durumdadır. Türün bütününe ayrılmış sergiler de yapılmıştır; Basel'deki Spielzeug Welten Museum, gizli bölmeli bastonları 18 Nisan – 4 Ekim 2020 tarihleri arasında açık kalan bir sergiye konu etmiştir. Gizli bölmenin savaş ve istihbarat tarihinde de yeri vardır: İkinci Dünya Savaşı yıllarında bastonların oyuklarına şifreli not saklandığına dair haberler dönemin basınına yansımıştır.