Şark Tütünü (Oriental)
Şark tütünü (Oriental), küçük yapraklı ve güneşte kurutulan tütün cinslerinin ortak adıdır; "Türk tütünü" adıyla da anılır. Bu ad, geleneksel üretim havzasının 19. yüzyıl sonuna dek Osmanlı İmparatorluğu egemenliğinde olmasından gelir. Aromatik yağ ve şeker bakımından zengin, nikotini düşük yaprağı sayesinde hem sigara sanayisinin hem de pipo harmancılığının en önemli çeşni tütünlerinden biri kabul edilir.
Özellikleri
Şark tütününü Amerikan cinslerinden ayıran ilk şey bitkinin kendisidir: Virginia'nın geniş yapraklarına karşılık şark bitkisi çok daha fazla sayıda, çoğu 4-15 cm boyunda küçük yaprak verir. Hasat edilen yapraklar iplere dizilir ve açık havada, güneşte kurutulur (sun-cured). Yağ bakımından zengin küçük yaprak bu süreçte aromatik bileşiklerini yoğunlaştırır; ortaya baharatlı, hafif ekşimsi-tatlı ve parfümü andıran bir karakter çıkar. Bitki genellikle sulanmayan kıraç topraklarda yetiştirilir; bu "kuru tarım" koşullarının da yaprağın aromasını ve kalitesini artırdığına inanılır.
Çeşitleri
Kırktan fazla çeşidi bulunan şark tütününde her çeşit geleneksel olarak yetiştiği yörenin adını taşır. En bilinenleri şunlardır:
Çeşit |
Yöre |
Öne çıkan yönü |
|---|---|---|
İzmir (Smyrna) |
Ege kıyı ovaları |
En küçük yapraklı ve en yaygın çeşit; şekeri yüksek, nikotini düşük |
Samsun, Bafra |
Karadeniz kıyısı |
Zengin aromalı; en ince şark tütünlerinden sayılır |
Basma |
Yunanistan-Makedonya-Bulgaristan hattı |
Hem bir çeşidin hem de bir işleme tarzının adı; inceliğiyle ünlenmiştir |
Yenice, Drama, Kavala, İskeçe (Xanthi), Katerini |
Trakya ve Makedonya |
Tarihî Rumeli havzasının klasik yaprakları |
İzmir yaprağının toplam şark tütünü üretiminin yaklaşık yarısını oluşturduğu kabul edilir. Tarihsel üretim havzası olan Trakya ve Makedonya ise bugün Türkiye, Yunanistan, Bulgaristan ve Kuzey Makedonya arasında bölünmüş durumdadır. Türkiye'deki üretim bölgelerinin ayrıntısı için Türkiye'nin Tütün Bölgeleri maddesine bakılabilir.
Tarihçesi
Tütünün Osmanlı topraklarına girişi, I. Ahmed ve IV. Murad dönemlerindeki yasaklar ve sonrasındaki serbestlik süreci Tütünün Osmanlı'ya Gelişi maddesinde anlatılır. Yasakların IV. Mehmed döneminde kalkmasının ardından ekim hızla yayıldı; Rumeli'nin Yenice ve İskeçe gibi kasabaları ile Anadolu yaprakları kısa sürede dünya çapında ün kazandı. 20. yüzyıl başında ABD'de Murad, Fatima ve Helmar gibi markalar saf Türk tütünüyle övünüyordu; 1913'te ise Camel markası Türk tütününü Virginia ve Burley ile harmanlayarak "Amerikan harmanı" sigarayı başlattı. Türk tütünü bugün de bu tür sigara harmanlarının anahtar bileşenlerinden biridir.
Pipo harmanlarındaki yeri
Pipoda şark tütünü genellikle tek başına içilmez; Virginia temeline kabaca %5-30 arasında değişen oranlarda katılır ve harmana baharatın yanı sıra ekmek kabuğunu, hamur işini ve tereyağını andıran lezzetler verir. Latakia da aslında şark tipi yaprağın aromatik odun dumanıyla tütsülenmesiyle elde edilir; başka bir deyişle İngiliz harmanı ve Balkan harmanı olarak bilinen karışımların iki temel çeşni bileşeni de şark kökenlidir. Şark tütününün öne çıktığı karışımlar kimi sınıflandırmalarda ayrı bir aile ("Oriental forward") olarak değerlendirilir. Günümüzde İzmir ya da Samsun gibi tek menşeli şark yaprağı bulmak zorlaşmıştır; çoğu harmanda menşe belirtilmeden karışık "Oriental/Turkish" yaprağı kullanılır.