Gutta Percha (Gutaperka) ve Redmanol
Gutta percha (gutaperka) ve Redmanol, pipo ağızlığı (stem) yapımında denenip bugün ikisi de terk edilmiş malzemelerdir. Aralarında kimyasal bir akrabalık yoktur: biri Güneydoğu Asya ağaçlarından elde edilen bitkisel bir termoplastik, öteki Amerikan plastik sanayisinin erken ürünlerinden bir sentetik reçinedir. Ortak yanları, kehribarın ve sertleştirilmiş kauçuğun yerine aday gösterilip ikisinin de kalıcı olamamasıdır. Her ikisi de çoğunlukla briyar hazneli pipolarda, ayrıca puro ve sigara ağızlıklarında görülür.
Gutaperka nedir
Gutaperka, Sapotaceae familyasından Palaquium cinsi ağaçların öz suyunun arıtılıp pıhtılaştırılmasıyla elde edilir; adı Malaycadan gelir. Isıtılınca yumuşar, soğuyunca sertleşir ve verilen biçimi korur; kauçuğun aksine geri yaylanmaz. Kalıba dökülebilir olması onu 19. yüzyıl sanayisinde aranan bir hammadde yapmıştır. Denizaltı telgraf kablolarının yalıtımı, diş hekimliğinde kanal dolgusu ve "guttie" adıyla anılan golf topları en bilinen kullanımlarıdır.
Malzemeyi Avrupa'da ilk inceleyen kişi, 1656'da Uzak Doğu'dan örnek getiren ve ona "mazer wood" adını veren John Tradescant'tır. Pratik kullanıma girmesi iki yüzyıl sonrasını bulmuş, İngiliz hizmetindeki hekim William Montgomerie'nin malzemenin tıptaki değerini fark etmesi üzerine Royal Society of Arts 1843'te kendisine altın madalya vermiştir.
Ağızlıkta gutaperka
Malzemenin pipo yapımına tam olarak ne zaman girdiği belgeli değildir. İngiliz patent özetlerine göre 1860 tarihli bir başvuru (Joseph Jobin ve Auguste Boll) ağızlığın uç kısmında vulkanize kauçuk ya da gutaperka kullanılmasını önerir. 1868 tarihli bir başka başvuru (Lorkin) dumanı yol boyunca soğutan sarmal bir boru ile gutaperkadan bir uç tarif eder; gerekçe, kehribar ve kemik gibi sert maddelerin dişi yıpratmasıdır. Aynı yıllarda gutaperkadan tütün kesesi de yapılmıştır.
Buna karşılık malzeme ağızlıkta hiçbir zaman itibar kazanmadı. Dönemin yazılarında tütünün tadını bozduğu yinelenen bir şikâyettir. Görünüşü sertleştirilmiş kauçuğa çok benzediğinden, ikisini ayırmak için ağızda tuzlu bir tat bırakıp bırakmadığına bakılması önerilmiştir. Vulkanit ve ebonit yaygınlaşınca gutaperka ağızlıktan çekildi.
Kehribar arayışı ve Redmanol
yüzyıl başında ağızlıkta en makbul madde kehribardı; ancak pahalı bir ithal maldı ve kolay kırılıyordu. İlk ikame, Leo Hendrik Baekeland'ın 1907'de Yonkers'ta (New York) geliştirdiği, patenti 1909'da verilen bakalit oldu: fenol ile formaldehitin tepkimesinden elde edilen, sertleştikten sonra ısıyla yeniden biçimlendirilemeyen ilk tam sentetik reçine. Döküm bakalit "yapay kehribar" adıyla ağızlık, sigara ağızlığı ve takı yapımında işlendi.
Redmanol aynı pazarın ikinci adayıdır. Kanadalı kimyager Lawrence V. Redman (1880-1946), Chicagolu mobilya üreticisi S. Karpen & Bros. şirketinin desteğiyle 1913'te Redmanol Chemical Products Company'yi kurdu. 1926 tarihli bir kimya dergisi yazısına göre Redmanol, formaldehit yerine formin kullanılarak üretiliyor, berrak ve kehribar renginde yarı saydam bir kütle veriyordu; ağızlıktaki çekiciliği bu saydamlıktan geliyordu. Kayıtlara göre M. Linkman & Co. ile Reiss Bros. (Chicago), S. M. Frank & Co. ile L. & H. Stern (New York) ve Premier Briar Pipe Co. (New Jersey) 1919'dan başlayarak Redmanol ağızlık kullanan üreticiler arasındaydı; Peterson'ın bazı briyar modellerinde de kullandığı belirtilir.
İki adın karışması ve sonu
Baekeland lehine sonuçlanan patent davalarının ardından General Bakelite, Condensite ve Redmanol 1922'de Bakelite Corporation çatısı altında birleşti; Redman yeni şirkette başkan yardımcısı ve araştırma direktörü oldu. Üretim sürdü, ama tanıtımlarda iki ad yan yana anıldığı için koleksiyonerler bugün kırmızı bakaliti Redmanol'den ayırmakta zorlanır. Dönemin ticaret basını, fenol esaslı kehribar taklitlerinin ışık altında rengini yitirdiğini yazarak bu tanıtım diline itiraz etmiştir. Kayıtlara göre iki malzeme de 1930'ların sonundan 1940'ların başına uzanan dönemde gözden düştü; kırılganlıkları ile üretimin maliyeti ve zahmeti başlıca gerekçe sayılır. Ağızlıkta bugün kullanılan malzemeler ağızlık malzemeleri maddesinde ele alınır.