Ak-Taş Meerschaum

Ak-Taş Meerschaum, Eskişehir'in Odunpazarı ilçesindeki Atlıhan El Sanatları Çarşısı'nda çalışan bir lüle taşı pipo atölyesidir. Yurt dışı kataloglarda çoğunlukla "Aktas" biçiminde yazılan tezgâhı bugün Besim Aktaş yürütür; ailenin işi Türkiye'de Aktaş Taşçılık adıyla da anılır. Atölye, sade klasik formların yanında yüz ve figür oymalı hazneler üretmesiyle tanınır.

Kuşak anlatısı

Ailenin kendi aktarımında zincirin başında, 1850'li yıllara götürülen Abdülrezzak Efendi ve Avni Efendi adlı iki büyük dede durur. Zanaatın sonraki kuşaklarda Neşet Aktaş ve Uğur Aktaş üzerinden bugünkü ustaya geçtiği söylenir. Kuşak sayısı ise kaynaklarda birbirini tutmaz: markanın kendi tanıtımında beşinci kuşaktan, Türkiye basınına verilen bir söyleşide altıncı kuşaktan söz edilir. Bu adların ve tarihlerin tamamı aile anlatısına dayanır; bağımsız bir arşiv ya da ticaret kaydıyla doğrulanabilmiş değildir. Aynı söyleşiye göre Besim Aktaş tezgâh terbiyesini Hüseyin Soysal adlı bir ustadan almış, kızı Habibe Aktaş da lüle taşı takı tasarımıyla işin içine girmiştir.

Atölyenin işi

Ak-Taş pipoları kırık taş tozunun preslenmesiyle değil, tek parça blok lüle taşından yontularak yapılır. Lüle taşı işlenmesi kolay ama darbeye dayanıksız bir malzeme olduğundan, sapın ağızlıkla buluştuğu yer atölyenin özen gösterdiği noktalardan biridir: çoğu modelde bu birleşme yerine ince bezemeli gümüş bir bilezik geçirilir, bilezik süs olmanın yanında taşı da toparlar. Ağızlıkta gerçek kehribarın yanı sıra kehribar görünümlü yapay reçine (art amber) ve renkli sert kauçuk (vulkanit) kullanılır. Form dağarcığı iki kolda toplanır: bir yanda sade klasik pipo biçimleri, öte yanda haznesi yüz ve figürlerle bezenmiş süslü modeller. İkinci grup, Eskişehir oymacılığının 19. yüzyıldan beri sürdürdüğü heykelsi geleneğin devamıdır ve atölyeyi seri üretimden çok usta işi pipo tarafına yaklaştırır.

Ad benzerliği uyarısı

Aynı soyadını taşıyan başka bir kayıt daha vardır: pipo damgası dizinlerinde, Kemal Aktaş'ın (ölümü 2005) kurduğu ve 2011 itibarıyla Abdurrezzak Aktaş'a bağlı görünen, Eskişehir'in Beyazaltın köyünde adres verilmiş ayrı bir Aktaş şirketi geçer. Üstelik "aktaş" sözcüğünün yörede lüle taşı çıkaran işçiler için de kullanıldığı aktarılır. Bu yüzden estate pipolarda karşılaşılan "Aktas" ibaresi tek başına Odunpazarı'ndaki bu tezgâha işaret etmez.

Atlıhan ve Eskişehir bağlamı

Atölyenin bulunduğu Atlıhan, kayıtlara göre 1850'li yıllarda pazarcıların, yolcuların ve hayvanlarının konaklaması için yaptırılmış bir handır. Zamanla harap olan yapı, Odunpazarı Belediyesi eliyle onarılıp 2000'li yılların ortasında el sanatları çarşısı olarak yeniden açılmıştır. Ham taş, Eskişehir çevresindeki Margı, Başören, Dereköy, Karatepe ve Türkmentokat gibi köylerin ocaklarından, on metreden yüz metreyi aşan derinliklere inen kuyulardan çıkarılır. Eskişehir lüle taşı oymacılığı bugün daralan bir zanaattır: basına konuşan ustalar belgeli sanatkâr sayısının kırkı bulmadığını, bunların da ancak bir bölümünün tezgâh başında kaldığını söyler. Ak-Taş gibi kuşak aktarımını sürdüren atölyeler bu daralmanın içinde geleneğin taşıyıcısı sayılır.