Altınay

Altınay, Eskişehir'de 1964'ten bu yana çalışan ve üç kuşaktır aynı ailenin yürüttüğü bir lüle taşı pipo atölyesidir. Marka, yörede yaygın olan figürlü süs oymacılığından çok, Avrupa pipoculuğunun yerleşik biçimlerine bağlı içim pipoları üretmesiyle anılır. Yabancı kataloglarda ad, Türkçe harfleri düşürülerek "Altinay" yazılır; işletme ise Altınay Pipo Ltd. Şti. unvanıyla bilinir.

Kurucu ve Kuşaklar

Atölyeyi kuran Necdet Altınay'dır (1941-2018). Firmanın kendi tarihçesine göre oymacılığa on dört yaşında girmiş, yirmi üçüne geldiğinde kendi tezgâhını açmıştır; kuruluş yılı olarak verilen 1964 bu anlatımla örtüşür. Aynı kaynak, markanın yurt dışında tanınmasını kurucunun uluslararası fuarlarda düzenli olarak boy göstermesine bağlar. Bu ayrıntı bağımsız belgelerle karşılaştırılmış değildir, ancak atölyenin Avrupa'daki tütüncülük fuarlarında katılımcı olarak kayıtlı olduğu görülmektedir.

Necdet Altınay'ın 2018'deki ölümünden önce iş, oğlu Nedim Altınay (d. 1967) ile torunu Said Altınay'a (d. 1990) geçmişti. İkinci ve üçüncü kuşak atölyeyi bugün birlikte yürütüyor ve oyma işini kendi elleriyle yaptıklarını bildiriyorlar. Zanaatın baba-oğul hattı boyunca aktarılması, Eskişehir lüle taşı oymacılığı geleneğinde kural sayılacak kadar yaygındır; bu işkolunda üretim büyük fabrikalara değil, birkaç ustanın çalıştığı aile tezgâhlarına dayanır.

Malzeme, Biçim ve Modeller

Atölyede yalnızca blok lüle taşı işlenir. Bu ayrım zanaatta bir ölçüttür: kırıntı taşın bağlayıcıyla preslenmesiyle elde edilen malzemenin aksine blok taş, ocaktan çıktığı gövde hâlinde oyulur. Katalogda klasik pipo şekilleri ağırlıktadır; bunların yanında kendi adlarıyla anılan diziler bulunur. Gümüş montürlü modellerde sapın ucuna geçirilen metal bilezik, ağızlığı geçmeli biçimde tutar; birleşimin dışarıdan görüldüğü biçimine spigot, ağızlığın metal kovanın içine oturduğu biçimine army montür denir. Bambu dizisinde gövde ile ağızlık arasına boğumlu bir bambu parça girer; ince saplı (pencil shank) modellerde sap belirgin biçimde inceltilir. Taşın işlendikten sonra ışığı geçirecek kadar inceltildiği yarı saydam (translucent) işler de ayrı bir dizi oluşturur.

Ağızlıklarda akrilik kullanılır; ayrıntılar için ağızlık malzemeleri maddesine bakılabilir. Modellerin bir bölümü 9 mm filtre alacak biçimde delinir. Onarımcıların notlarına göre ağızlığın yan yüzüne, iki pipo motifi taşıyan pirinç renkli yuvarlak bir marka rozeti gömülür; bu rozet, atölyenin işlerini tanımlamakta kullanılan başlıca damgadır.

Başka Markalar İçin Üretim

Altınay, kendi damgasıyla sattığı pipoların yanı sıra yabancı pipo evleri için de üretim yapmıştır. Firmanın aktardığına göre bu markalar arasında geçmişte Dunhill, Peterson, Savinelli, Chacom, Brebbia ve Butz-Choquin; yakın dönemde ise Rattray's, Barling ve Andreas Bauer yer alır. Liste bağımsız arşiv belgeleriyle doğrulanmış değildir, ancak Avrupa'daki dağıtımcılar da aynı adları yineler. Köklü briar markalarının lüle taşı hattını Eskişehir'deki atölyelere yaptırıp kendi adlarıyla satması, sektörde bilinen bir uygulamadır.