Aztek Seramik Pipoları (Aztec Ceramic)
Aztek seramik pipoları, tek bir atölyenin ya da markanın adı değil, İspanyol fethi öncesi Orta Meksika'da pişmiş topraktan üretilen bir pipo geleneğinin ortak adıdır; İngilizce kaynaklarda çoğu kez Aztec Ceramic başlığı altında toplanır. Bilinen örnekler kabaca 14. ile 16. yüzyıl arasına tarihlenir ve Aztek (Mexica) dünyasının gündelik hayatında tütünün ne kadar yerleşik olduğunu gösterir. Bu pipolar, Avrupa'nın bölgeyle tanışmasından çok önce olgunlaşmış bir içim kültürünün elle tutulur kanıtı sayılır.
Aztek dünyasında tütün
Azteklerin tütün için kullandığı Nahuatl sözcükler yetl ve picietl'dir; söz konusu bitki bugün Nicotiana rustica olarak sınıflandırılan, nikotin oranı yüksek türdür. Yapraklar kimi zaman silindir hâlinde sarılıp içilmiş, kimi zaman da dövülüp ufalanarak pipoya doldurulmuştur. Piponun yanı sıra acayetl denen kamış tüpler de kullanılmıştır; sözcük, "kamış" anlamındaki acatl ile tütünü karşılayan yetl'in birleşmesinden doğar.
Tütün, Aztek törenlerinin ayrılmaz parçası sayılırdı. Florentine Codex ile Codex Mendoza gibi kaynaklara göre demet hâlinde bağlanmış içim tüpleri sunak önünde yakılan armağanlar arasındaydı; rahiplerin sırtlarında tütün keseleri taşıdığı da aynı kayıtlarda geçer. Hasat, av, balıkçılık ve tüccar törenlerinde tütüne yer verilmiş, Xiuhtecuhtli ve Yacatecuhtli gibi tanrılarla ilişkilendirilmiştir. Dönemin hekimlik anlayışında bitkiye baş ağrısından yorgunluğa uzanan bir dizi işlev yüklenmesi de yine bu kaynaklardan bilinir; bunlar dönemin inanışıdır, günümüz tıbbının görüşü değildir.
Biçim, malzeme ve buluntular
Aztek pipoları çoğunlukla haznesi ve sapı tek parça hâlinde biçimlendirilmiş seramiklerdir; bu yönleriyle Avrupa'da yaygınlaşacak kil pipolardan çok, Yeni Dünya'nın kendi terrakota ve taş pipo geleneğinden beslenir. Hazneler geniş bir biçim dağarcığı gösterir: düz tüplerin yanında ördek, papağan ve sürüngen gibi hayvan gövdeleri sık görülür. Mexico City'deki Ulusal Antropoloji Müzesi'nde sergilenen ördek biçimli örneklerin ölçüsü kayıtlarda yaklaşık 9 × 19 santimetre olarak verilir. Hayvan biçimli piponun, o hayvanı ruh eşi (nahual) sayan tanrıya bağlı rahiplerce kullanıldığı öne sürülmüştür; bu, kesinleşmiş bir yorum değildir.
En zengin buluntu grubu, Mexico City'nin kuzeyindeki Tlatelolco kazılarından gelir; kayıtlara göre burada ele geçen pipo sayısının yüksekliği, içimin dar bir seçkin çevreyle sınırlı kalmadığına işaret sayılır. Bu tipin örnekleri bugün Meksika'daki müzelerin yanı sıra Avrupa ve Kuzey Amerika koleksiyonlarında da bulunur.
Maya öncülü ve maddi kanıt
Bölgedeki tütün geleneğinin Azteklerden çok daha eskiye uzandığı bilinir. Palenque'de 692'de adanan Haç Tapınağı grubunun kabartmalarında, Yeraltı Dünyası'nın önde gelen tanrılarından biri olan ve araştırmacıların "L Tanrısı" diye andığı figür, elindeki kalın tütün rulosundan duman üflerken görülür; nesnenin puro mu yoksa kaba bir pipo mu olduğu yayınlarda tartışılır. Maddi kanıt tarafında ise 2012'de yayımlanan bir kimyasal analiz belirleyici oldu: Guatemala ile Meksika sınırındaki Mirador Havzası'ndan geldiği kaydedilen, yaklaşık 700 yılına tarihlenen küçük bir Maya şişesinin kalıntılarında nikotin saptandı. Kabın üzerindeki hiyeroglif "tütününün evi" diye okunuyordu; böylece bir kabın yazısıyla içeriği ilk kez birbirini doğrulamış oldu.
Aztek seramik pipoları bu uzun zincirin görünür halkalarından biridir. Kuzeydeki kalumet geleneğiyle birlikte, piponun dünya tarihinde Avrupa'nın hiç payı olmayan bir başlangıç aşamasını temsil ederler.