F.J. Kaldenberg Company

F.J. Kaldenberg Company, 19. yüzyıl New York'unda lüle taşı pipo ve kehribar eşya üreten Kaldenberg işletmesinin 1887'de aldığı kurumsal addır. Aile atölyesi 1850'lerden beri çalışıyordu; şirketleşme ise işi bir zanaat atölyesinden, senede ve krediye bağlı bir sanayi kuruluşuna çeviren adım oldu. Firmanın üretim ve sergi geçmişi ayrı bir maddede toplanmıştır: The Kaldenberg Company. Burada anlatılan, 1887'de başlayıp 1900'de sona eren kurumsal ömürdür.

Şirketleşme ve Ortaklar

Dönem gazetelerinin aktardığına göre Frederick Julius Kaldenberg, Mayıs 1887'de New York eyalet yasalarına göre beş yüz bin dolarlık sermayeyle bir anonim şirket kurup başkanlığını üstlendi; hisselerin büyük bölümü yine kendi elindeydi. Kurula alınan adlar işin zanaatkâr itibarının ötesine geçtiğini gösterir: Chatham Bank'ın başındaki G. M. Hard, kalemleriyle tanınan Eberhard Faber ve Henry C. Euler. Faber bir süre saymanlık da yaptı, sonra kuruldan ayrıldı; bu ayrılık yıllar sonra bir mahkeme salonunda yeniden konuşulacaktı.

Üretim, Manhattan'ın doğu yakasında yedi katlı, geniş tabanlı bir binada toplanmıştı. Bina şirketin değil, kişisel olarak F. J. Kaldenberg'in mülkiyetindeydi; dolayısıyla şirket kirayı kendi başkanına ödüyordu. İşin kapsamı lüle taşı pipoyla sınırlı değildi. Kehribar ve sedef eşya, ağızlık, fildişi işi, hatta vagon yayı gibi pipoyla hiç ilgisi olmayan kalemler de aynı çatı altında yapılıyordu. Boston, Philadelphia, Chicago ve St. Louis'te şube mağazaları açılmıştı.

1893: Alacaklılara Devir

Şirketin dayanağı sermayeden çok senetti: işletme borcunun büyük bölümünü bizzat Kaldenberg ciro etmiş, kendi varlığından da yüklü aktarım yapmıştı. Satışlar gerileyip tahsilat yavaşlayınca ve şirkete büyük borcu bulunan bir Avrupa firması batınca bu yapı çatırdadı; 1893 bunalımıyla para piyasası daralınca vadesi gelen senetler de yenilenemedi. Nisan 1893'te Kaldenberg alacaklıları lehine devir (assignment) yoluna gitti, devralan kişi yönetim kurulundan Henry C. Euler oldu. Ocak ayında verilen yıllık rapor bilançoyu hâlâ güçlü gösteriyordu; Kaldenberg ticaret çevresinde sağlam bir isim sayılıyordu. Kayıtlara göre fabrika binası mayıs ayında açık artırmayla el değiştirdi; imalat aynı çatı altında, bu kez kiracı sıfatıyla sürdü.

Yangın, Hırsızlık ve Tasfiye

Temmuz 1896'da elli bin dolarlık sermayeyle ikinci bir tüzel kişilik kuruldu: Kaldenberg Pipe Company. Yönetiminde F. J. Kaldenberg'in yanı sıra Guido F. Kaldenberg de vardı. Yeni şirket ilk yılını tamamlayamadan iki darbe aldı. 1896'nın Noel gününde fabrika binasında yangın çıktı; katlardan birini kiralayan enfiye imalathanesinde başlayan alevler binayı neredeyse bütünüyle yok etti. Birkaç hafta sonra, aylardır süregelen stok kayıplarının nedeni de anlaşıldı: baş satış temsilcisi ile aralık ayında işten ayrılan bir çalışan, fabrikadan sızdırılan malzeme ve makinelerle kentin başka bir semtinde kendi atölyelerini kurmuştu. Dava sürerken mali durum düzelmedi; mahkeme kayıtlarına göre F. J. Kaldenberg'in kişisel iflas başvurusu 1 Kasım 1900'de kabul edildi ve şirket dağıldı.

Hesap orada da kapanmadı. Alacağını tahsil edemeyen bir grup, şirketin yıllık beyanlarını usulünce vermemiş olmasını dayanak yaparak kuruldan çoktan ayrılmış olan Eberhard Faber'in kişisel varlığına yöneldi. Mahkeme beyanlardaki eksikliği teyit etti; buna karşın şirket defterlerindeki kayıtları, kuruma yabancı sayılan biri aleyhine borç doğurmaya yeterli görmedi ve istemi geri çevirdi.

Patentler ve Sonrası

F. J. Kaldenberg'in adı, pipo tarafında iki tescille belgelidir. 25 Mayıs 1869 tarihli patent, hazneye değmeden içine oturan, çıkarılabilir bir lüle taşı fincanı tanımlar: fincanın alt ucundaki tabla tütünden sızan nemi toplar, arada bırakılan hava boşluğu da nemin gövdeye işlemesini önler. 28 Ocak 1886'da başvurulan tasarım patenti ise 16 Mart 1886'da verildi; eşkenar dörtgen kesitli, ağızlığa doğru kareye dönüşen bir sap (shank) biçimini korumaya aldı. Bazı derlemeler bu belgeyi 1897 tarihiyle anar, patent kaydının kendisi 1886'yı gösterir.

Şirket dağıldıktan sonra Kaldenberg adı piyasadan hemen silinmedi. Dönem ilanlarında "F. W. Kaldenberg's Sons" imzası, 1900'lerin ilk yıllarına dek lüle taşı ve briar pipo işiyle anılan bir New York firması olarak görünür; bu firmanın eski şirketle kurumsal bağı belgelenmiş değildir. F. J. Kaldenberg ise pipo işinden büsbütün çekildi, Arizona'da bakır madenciliğine yöneldi ve 1912'de Tarrytown'daki evinde öldü.