The Kaldenberg Company: New York'ta Lüle Taşı Pipo İmalatı

The Kaldenberg Company, 19. yüzyılın ikinci yarısında New York'ta lüle taşı pipo üreten firmaların en görünür olanıydı. Alman göçmeni Frederick William Kaldenberg'in kurduğu küçük tornacı ve süs eşyası atölyesi, oğlu Frederick Julius Kaldenberg'in elinde yedi katlı bir fabrikaya, dört şehirdeki şubelere ve dönemin en iddialı ilan kampanyalarından birine dönüştü. Aynı firma, yüzyıl kapanmadan dağıldı. Kayıtlarda sırasıyla F. W. Kaldenberg, Kaldenberg & Son ve F. J. Kaldenberg Co. adlarıyla geçer.

Tornacı Atölyesinden Fabrikaya

İşin başlangıç yılı kesin değildir; kayıtlar 1853, 1855 ve 1858'i verir. Yaygın kabul, kehribar, fildişi ve sedef işçiliğiyle 1853'te kurulan atölyenin lüle taşı pipo yapımına 1855'te geçtiğidir. 1865 tarihli New York adres rehberinde firma hâlâ tornacı ve süs eşyası ustası diye tanıtılır; adres Broadway'e yakın John Sokağı'dır. Anlatılana göre kurucuyu bu işe yönelten şey, Anadolu'dan iki sandık ham taş getirmiş Bedrossian adlı bir tüccarla karşılaşmasıdır; hikâye çağdaş bir belgeye dayanmadığı için ihtiyatla anılır. Dönemin ham taş ticareti bütünüyle Eskişehir yataklarına bağlıydı.

Oğul işe 1867'de ortak olunca tabela "Kaldenberg & Son" oldu; iki yıl sonra yönetim tümüyle Frederick Julius'a geçti. Firma büyüdükçe hem taşındı hem çeşitlendi: Fulton Sokağı'ndaki fabrika ve satış salonunun ardından Doğu 33. Sokak'ta yedi katlı bir tesise geçildi, Boston, Philadelphia, Chicago ve St. Louis'te şubeler açıldı. Katalog pipoyla sınırlı kalmadı; kehribar ağızlıklar, fildişi eşya, bilardo topları ve baston da listeye girdi. 1870'lerin sonunda New York'taki atölyede yetmiş beş dolayında kişi çalışıyor, en az kırkı yalnızca lüle taşı bölümüne bakıyordu; ustaların çoğu zanaatı Avrupa'da öğrenmiş göçmenlerdi.