Jelling

Jelling, 1919'da New Jersey'nin Newark kentinde açılan ve yarım yüzyılı aşkın süre işleyen bir tütüncü dükkânının adıdır. Dükkân kendi tezgâhında pipo üretmedi; ağırlıklı olarak puro, pipo ve pipo tütünü sattı, sattığı pipoların bir bölümüne de kendi adını vurdurdu. Bu yüzden Jelling, bir imalatçıdan çok, Amerika'da yaygın olan mağaza markası (house brand) geleneğinin iyi belgelenmiş örneklerinden biri sayılır.

Dükkânın tarihi

İşletmenin kurucusunun, adı 1950'lerin ilanlarında imza olarak görünen David Jelling olduğu kabul edilir. Ticaret rehberleri ve katalogları dükkân hakkında yalnızca birkaç satır bilgi verdiği için tarihçenin büyük bölümü kibrit kutusu, ilan gibi dönem belgelerinden ve görgü tanıklarının anlattıklarından derlenmiştir. Dükkân yıllar içinde birkaç kez taşındı; 1950'lerden sonra Commerce Caddesi'ndeki adreste yerleşik kaldı ve kapanışına kadar burada işledi. 1960'ların sonunda yönetim, kayıtlara göre kurucunun oğlu olan Arthur Jelling'e geçti; işletme 1970'lerin ortasında kapandı.

Müşteri çevresi ağırlıklı olarak çevredeki hukuk bürolarında çalışan puro meraklılarından oluşuyordu. Havana puroları 1959'a kadar açıkça satıldı; Küba Devrimi'nin ardından ilanlardaki dil belirsizleşti ve bu puroların satışının sürüp sürmediği anlaşılamıyor. Sigara ise dükkânın ürün yelpazesine hiç girmedi.

Kendi harmanları

Jelling, kendi adı altında yirmi kadar pipo tütünü harmanı sundu. Harmanlar dükkânın içinde, cam bir bölmenin arkasında çalışan bir tütüncü tarafından hazırlanıyor, müşteri işlemi izleyebiliyordu. Yaprak tedarikçileri arasında Bloch Brothers adı anılır. Dükkân kapandıktan sonra harman tarifleri de kayıtların büyük bölümü de kayboldu.

Pipolar ve damgalar

Jelling adını taşıyan gövdeler başka atölyelerde işlendi. Kaynakların en önemli tedarikçi olarak gösterdiği isim, 1920'lerde kendi pipo atölyesini kuran ve 1976'ya kadar yaşayan Louis Schoenleber'dir; onun tezgâhı da Newark'ta çalışıyordu. Bunun dışında İngiltere ve Danimarka'daki üreticilere de damgalı sipariş verildi. Danimarka'dan gelen gövdeler çoğunlukla HANDMADE DENMARK ibaresini taşır; bu damga, ilgili pipoyu Danimarka Okulu çevresindeki atölyelerin ihracat üretimine bağlar.

Dükkânın ilanlarında, ithal briyar kütüklerin kendi ustaları eliyle elde işlendiği söylenir. Bu ifadenin tanıtım diline ait olduğu düşünülür; yine de işlerin iyi gittiği dönemlerde dükkânda tamir ve düzeltme işlerini yürüten usta bir zanaatkârın çalışmış olması ihtimal dâhilindedir. Bugün Jelling adı, büyük ölçüde ikinci el piyasada karşılaşılan damgalı gövdeler üzerinden izleniyor.

Bu tablo, yirminci yüzyıl Amerikan pipo ticaretinin tipik işleyişini gösterir: şehirlerin merkezinde çalışan tütüncü dükkânları, fabrikalardan aldıkları gövdelere kendi adlarını vurdurup mahalle çapında bir marka kurar; dükkân kapandığında ise arkasında yalnızca damga kalırdı. Jelling gibi örneklerde bir pipoyu gerçekte kimin yaptığını anlamak, damganın kendisinden çok gövdenin biçimine, delik işçiliğine ve ağızlık yapımına bakmayı gerektirir.