M. Bassal

M. Bassal, pipo yazınına Eskişehirli bir lüle taşı pipo ustası olarak geçen addır. Hakkında bilinenlerin tamamı tek bir kısa referans girdisine dayanır. Bu kayda göre usta Eskişehir'de lüle taşı işlemiş, kendisine atfedilen parçaların Amerika Birleşik Devletleri'nin Kuzey Carolina eyaletindeki Duke Homestead Tütün Müzesi'nde sergilendiği belirtilmiştir. Doğum tarihi, atölyesi, faaliyet yılları ve damga biçimi konusunda bağımsız kaynaklarda doğrulanabilen bir bilgiye ulaşılamamıştır.

Kaynak durumu

Ad, pipo yazınına José Manuel Lopes'in 2005 tarihli Pipes, Artisans and Trademarks adlı derlemesi üzerinden girmiştir. Yayın kayıtlarına göre bin sekiz yüzü aşkın yapımcıyı ve markayı kısa girdilerle listeleyen bu çalışma, camianın başvuru kaynaklarından sayılır; ancak her ada ayrılan yer çoğu zaman birkaç cümleyi geçmez. Bassal girdisi de bu en kısa kayıtlardandır. Türkçe usta listelerinde, Eskişehir'in kültür envanterlerinde ve uluslararası lüle taşı kataloglarında bu ada rastlanmamıştır. Bu durum tek başına ustanın var olmadığı anlamına gelmez; ne var ki adın doğru yazımı ve söz konusu imzanın bir aile atölyesine mi yoksa tek bir oymacıya mı ait olduğu gibi temel sorular yanıtsızdır. Doğrulanmamış ayrıntı üretmek yerine bu boşluğun açıkça kaydedilmesi tercih edilmiştir.

Duke Homestead bağlantısı

Adın anıldığı tek somut bağlam, Kuzey Carolina'nın Durham şehrindeki Duke Homestead State Historic Site ve Tütün Müzesi'dir. Washington Duke ailesinin yaklaşık 1852'de yapılan ve 1874'te Durham'a taşınana dek kullandığı çiftlik evini, kurutma barakalarını ve ilk imalathane yapılarını kapsayan alan, 1966'da ulusal tarihî simge (National Historic Landmark) ilan edilmiştir. Ziyaretçi merkezindeki müze yaklaşık 510 metrekarelik sergi alanında tütün tarımını, imalatını ve reklamcılığını anlatır. Kurumun yayımlanmış tanıtımlarında yapımcı adı düzeyinde bir Bassal kaydı bulunamamıştır. Böyle bir parça gerçekten oradaysa, ağırlıkla Amerikan tütün sanayisine ayrılmış bir koleksiyonda Eskişehir işi bir pipoya rastlanması, lüle taşının Atlantik ötesine ne ölçüde yayıldığını gösteren örneklerden sayılabilir.

Eskişehir ekolü içindeki yeri

Ustanın kendisi hakkında ayrıntı bulunmasa da çalıştığı gelenek iyi belgelenmiştir. Eskişehir lüle taşı oymacılığı, taşın kuyu ve galeri madenciliğiyle çıkarıldığı köylerden kent merkezindeki tezgâhlara uzanan bir zincire dayanır. Bu ekolde ustalık, funda kökü (briyar) geleneğindeki gibi biçim ve oran temizliğiyle değil, kabartma ve heykel işçiliğiyle ölçülür; yerel gelenek bu yönüyle Batı'daki artisan pipo anlayışından ayrılır. Bitmiş parçalar balmumu banyosundan geçirilir; pipo içildikçe taşın emdiği yağ ve katranla beyazdan kehribara doğru renklenir.

Bu zanaat coğrafyasında, adı yazına yalnızca bir iki satırla geçen yapımcı istisna değil kuraldır. Eskişehir'de çok sayıda oymacı, ürettiği pipoyu kendi adıyla değil, bağlı olduğu atölyenin markasıyla piyasaya verdiği için kayıtlara hiç girmemiştir. M. Bassal adı da, büyük bölümü belgelenmemiş bu usta kuşağından günümüze ulaşan seyrek izlerden biri olarak okunabilir.