Rossi

Rossi, briyar pipo yapımını İtalya'da sanayi ölçeğine taşıyan ilk büyük girişimlerden biridir. Kuzey İtalya'nın önde gelen tütün ürünleri toptancılarından Ferdinando Rossi'nin 1886'da kurduğu işletme, Varese ilindeki Barasso'da büyümüş ve iki dünya savaşı arasında dünyanın en büyük pipo fabrikası sayılacak boyuta ulaşmıştır.

Toptancılıktan fabrikaya

Rossi'nin işi başlangıçta pipo yapmak değil satmaktı; mal aldığı atölyeleri yakından tanıyordu. O yıllarda İtalyan pipolarının büyük bölümü ailelerin evlerinde, çoğunlukla şimşir ya da zeytin ağacından, tek tek elde biçimlendiriliyordu. Fransa'nın Saint-Claude kasabasında funda kökünün (briyar) tezgâhta seri biçimde işlendiğini gören Rossi, aynı düzeni kendi ülkesinde kurmaya karar verdi. Ne var ki tezgâhların ayrıntıları Saint-Claude atölyelerinin kıskançlıkla koruduğu bilgiydi; makineler tek elden satın alınamadı, farklı yerlerden parça parça toplandı ve işe yarar hâle gelene kadar üzerlerinde değişiklik yapıldı.

Kuruluş 1886'ya tarihlenir. Kayıtlar işin doğrudan Barasso'da mı yoksa önce Milano'daki bir ticarethanede mi başladığı konusunda ayrılır; kesin olan, yüzyıl dönümünde üretimin Barasso'ya yerleşmiş ve kadronun 120 kişiyi bulmuş olmasıdır. Bu yükseliş çevrede yeni atölyelerin doğmasını da tetikledi: Gerolamo Ceresa (1897), Fratelli Lana (1900), Stefano Santambrogio (1910) ve Rovera kardeşler (1911) gibi kurucular daha önce Rossi'de çalışmış ya da ona fason iş yapmıştı. Varese çevresi böylece İtalyan pipo sanayisinin merkezi hâline geldi.

Fabrikanın zirvesi

İşi sonraki kuşakta devralan aile, şirketi Fratelli Rossi Barasso adıyla yürüttü; pipolarda sık rastlanan "FRB" kısaltması bu adın baş harfleridir. En parlak dönem iki savaş arasına rastlar: elli yılını doldurduğu 1936'da fabrikada sekiz yüzü aşkın kişi çalışıyor, günde 50.000'in üzerinde pipo çıkıyordu. Bu ölçeğe pipo sanayisinde başka hiçbir üreticinin ulaşmadığı kabul edilir. Yerleşke neredeyse kendi kendine yeterdi: kereste depoları, kendi elektriğini üreten santral, ebonit (sertleştirilmiş kauçuk) ve boynuz ağızlık bölümleri ile metal aksam atölyesi aynı çitin içindeydi. İç pazarın yanında en büyük alıcı Amerika Birleşik Devletleri'ydi.

Gerileme ve kapanış

İkinci Dünya Savaşı sonrasında tablo tersine döndü. Rossi'nin gücü, uluslararası pazarın alt fiyat basamağına dönük yüksek hacimli üretimden geliyordu; sigaranın yaygınlaşmasıyla bu talep hızla daraldı. Danimarka okulunun yükselişi ve savaştan sonra kurulan Castello ile Savinelli gibi İtalyan markalarının pazarı daha çevik okuması rekabeti ağırlaştırdı. Katalog sekiz yüzden fazla şekle, çok sayıda seriye ve elde bitirilen yarı serbest formlara kadar genişletildi, ama gidişat dönmedi. Savaş sonrası dönemde günlük üretim 10.000 pipo, kadro 200 kişi düzeyine indi; 1984'e gelindiğinde geriye otuz kadar çalışan kalmıştı. Fabrika 1984-1985'te üretimi durdurdu, şirketin resmî tasfiyesi 1991'de tamamlandı.

Damgalar ve markanın devamı

Damgalar, Rossi pipolarını tarihlendirmede başlıca ipucudur. En erken örneklerde marka adı çoğu zaman hiç yoktur; onun yerine "REAL BRIAR", "VERA RADICA" ya da "BRUYERE GARANTIE" gibi genel ibareler bulunur. 1920'lerden sonra oval içinde "FRB" veya "MFRB" damgasıyla birlikte "OLD BRIAR" ibaresi, ağızlıkta da daire içinde "R" harfi kullanılmaya başlandı. 1930'ların ortasından itibaren el yazısı "Rossi" damgası ve hemen altında model adı görülür; pahalı serilerde ağızlığa açıkça "ROSSI" yazılmış, ucuz serilerde daire içindeki "R" korunmuştur. 1970'lerden kapanışa kadar oval içindeki "ROSSI" biçimi yaygınlaşmış, son yıllarda el yazısıyla "Nino Rossi" imzası da eklenmiştir. Uzun yıllar Rossi pipolarının satışını yürüten Alberto Paronelli'nin biriktirdiği makineler, belgeler ve pipolar, komşu Gavirate'de kurulan İtalya'nın ilk pipo müzesinin önemli bir bölümünü oluşturur. Marka adı ilerleyen yıllarda Savinelli'ye geçmiş, "Rossi by Savinelli" adıyla yeniden üretilmeye başlanmıştır.