Siyahi

Siyahi, uluslararası pipo marka derlemelerinde Türkiye kökenli bir lüle taşı pipo markası olarak geçen addır. Kayda göre marka, aynı adı taşıyan bir lüle taşı pipo şirketine bağlıydı; şirketin kuruluş yılı, kurucusu, atölyesinin bulunduğu kent ve ne kadar süre çalıştığı bilinmemektedir. Siyahi bu yönüyle, ürünleri elde kalmış ama kurumsal izi silinmiş marka adlarının tipik bir örneği sayılır.

Adın yazımı ve kayıttaki ayrıntılar

Marka hakkındaki bilgi tek bir zincire dayanır: pipo yapımcıları ve markaları üzerine hazırlanmış bir başvuru derlemesindeki birkaç satırlık not ile bu notun ansiklopedik kaynaklara aktarılmış hâli. Kaydın başlığı Siyahi olduğu hâlde, metnin gövdesinde hem marka hem de şirket unvanı "Sihahi" biçiminde yazılmıştır. İki yazım arasındaki fark tek bir harfe iner; "siyahi" Türkçede kullanılan bir sözcükken "sihahi" böyle bir karşılığa sahip değildir. Bu nedenle gövdedeki biçimin aktarım ya da dizgi hatası olduğu değerlendirilir; ancak markanın damgasında hangi yazımın yer aldığını gösterecek ikinci bir belge bugüne kalmamıştır.

Kayıttaki tek teknik ayrıntı, pipoların akrilik ağızlıkla ve sentetik kehribar parçalarla tamamlandığıdır. Bu ikilinin birlikte kullanılması, hakiki kehribarın yerini önce erken plastiklerin, ardından akriliğin aldığı sürece işaret eder; konunun ayrıntısı için ağızlık malzemeleri maddesine bakılabilir. Malzeme tercihi markayı kabaca yirminci yüzyılın ikinci yarısına yerleştirir, daha keskin bir tarihlendirmeye elvermez.

Man Adası kaydı

Aynı derleme, Siyahi adıyla satılan pipoların bir bölümünün Man Adası'nda "Manx Meerschaum" tarafından üretildiğini, bunu pipo yazarı Richard Carleton Hacker'ın bildirdiğini aktarır. Adanın lüle taşı pipo üretimindeki yeri belgelidir: Old Laxey'de, iskele başındaki dört katlı taş binada çalışan Laxey Pipes Ltd., 1960'ların sonundan 2001'e kadar Peterson, Barling ve Nørding gibi evler için lüle taşı hazne üretmiş, kendi adına da Manxpipe, Manxman ve Manxland gibi isimler kullanmıştır. Onarımcı yazılarında bu pipolar bugün hâlâ kısaca "Manx" diye anılır.

Kaydın dikkat çeken yanı şudur: Laxey'in işlediği taş Eskişehir'den değil, Tanganyika Meerschaum Corporation eliyle Doğu Afrika'daki Amboseli havzasından çıkarılan lüle taşıydı. Dolayısıyla Türkiye kökenli bir markanın adını taşıyan bu pipolar, hem gövde taşı hem işçilik bakımından Türk üretimi değildir. Afrika arzı tükenince atölye son lüle taşı pipolarını 2001'de piyasaya vermiş, briyara geçme denemesi tutmayınca 2002'de kapanmıştır. "Manx Meerschaum" adının karşılığında ayrı bir üretici kaydı bulunmaz; adada Laxey dışında pipo üreticisi çalıştığına dair belirti de olmadığından bu adın aynı atölyeyi işaret ettiği düşünülür.

Belgesizlik sorunu

Türkiye kökenli bir lüle taşı markasının Eskişehir çevresine bağlanması beklenir; ticari olarak işlenebilir lüle taşı yataklarının hemen tamamı bu ilde bulunur. Bölgede yirminci yüzyıl boyunca çok sayıda küçük atölye çalışmış, bunların bir bölümü kendi markasıyla ihracat yapmış, bir bölümü yabancı firmalara fason üretmiştir; çoğu ardında katalog, tescil kaydı ya da arşiv bırakmadan kapanmıştır. Eskişehir lüle taşı oymacılığının bu dağınık yapısı düşünüldüğünde, Siyahi hakkında bugüne yalnızca birkaç satırın kalmış olması şaşırtıcı sayılmaz. Marka hakkında bilinenler, damgalı bir örnek ya da dönem belgesi ortaya çıkana kadar bu tek kayda dayanmayı sürdürecektir.