Pipo ve Tütün Uzmanlığı: Kim Uzman Sayılır?

"Pipe and tobacco experts: Are there any?", pipo ve tütün alanında "uzman" sıfatının kime ve neye bakılarak verildiğini soruşturan bir denemedir. Ben Rapaport'un Şubat 2023'te Pipedia için kaleme aldığı yazı, camianın gündelik dilinde bolca dolaşan bu sıfatın arkasında ölçülebilir bir dayanak bulunup bulunmadığını sorar.

Ölçütün bulunmayışı

Rapaport, elli yılı aşkın süredir antika pipo ve tütün yazınıyla uğraşan bir koleksiyoncu ve yazardır; onu aşkın kitabı vardır ve camianın onursal unvanı olan Doctor of Pipes kendisine 2004'te verilmiştir. Aynı zamanda belgeli bir kişisel mal eksperidir ve müzeler ile özel koleksiyoncular için pipo değerlemeleri yapmıştır. Yazının kalkış noktası da bu ikinci uğraştır: değerleme mesleğinde eğitim, sınav ve ruhsat zinciri işlerken pipo ve tütün tarafında ne sınav, ne sertifika, ne meslek ölçütü ne de başarıyı ölçen bir ölçek bulunur. Rapaport'a göre yalnızca bilgi biriktirmek de bir ayrım sağlamaz; bilgi aktarmak ile bilgiye hükmetmek ayrı şeylerdir.

Deneme, ölçüt arayışını alanın dışına taşır. Hubert ve Stuart Dreyfus kardeşlerin 1980'de tanımladığı beceri edinme modeli yolu beş basamağa böler: acemi, ileri acemi, yetkin, ehil ve uzman. Buna 1993'te Psychological Review dergisinde yayımlanan çalışma eklenir; bir müzik akademisinde en başarılı sayılan kemancıların yirmi yaşına dek ortalama on bin saat çalışmış olduğu bulgusu, Malcolm Gladwell'in 2008 tarihli Outliers kitabından sonra "10.000 saat kuralı" adıyla yaygınlaşmıştır. Her iki ölçüt de ölçülebilir bir başarıma dayanır. Sınavı, derecelendirmesi ve resmî yarışması olmayan bir uğraşta ikisinin de doğrudan karşılığı yoktur.

Adsız uzmanlar

Rapaport'un yöntemi yalındır: internette "uzman" ve "uzmanlık" sözcüklerinin geçtiği ifadeleri derler. Derlemenin ağırlığı mağaza, ithalatçı ve üretici tanıtımlarına kayar. Sıfat buralarda belirli bir kişiyi tarif etmek için değil, satılan şeye güvenilirlik kazandırmak için kullanılır ve arkasında çoğunlukla bir ad yoktur. Yazının saptaması şudur: uzmanlık, camianın kendi içinde tanımladığı bir konum olmaktan çok dışarıdan iliştirilen bir etikettir.

Adı anılan birkaç isim

Adı geçen az sayıdaki uzman ağırlıklı olarak tütün tarafındadır. Hearth & Home dizisini Pipes and Cigars için kuran harmancı Russ Ouellette, hem basında hem camia içinde alanın en yetkin harmancılarından biri sayılır; bu, bir sınavdan değil yaygın kanaatten doğan bir nitelemedir. Rapaport aynı sıraya G.L. Pease markasının kurucusu Gregory L. Pease'i ve Cornell & Diehl markasını da ekler. Pipo tarafında ise adı konmuş uzman bulmak güçtür. Pipes & Tobaccos dergisini yirmi yıl yöneten, ardından Smokingpipes'ın Daily Reader bölümünde Pipe Line köşesini yazan ve sonradan emekliye ayrılan Chuck Stanion, sıfatı ölçülü kullanan birkaç kalemden biridir: Barling koleksiyonu ve araştırmalarıyla tanınan Tad Gage'i markanın kendi dönemindeki belki de en yetkin araştırmacısı, Gary Malmberg ile birlikte Kapp & Peterson tarihini kitaplaştıran Mark Irwin'i ise dünyanın önde gelen Peterson araştırmacılarından biri diye anar.

Rapaport'un asıl merakı bu dengesizliktir: tütün tarafında birkaç ad anılırken pipo tarafında neden neredeyse hiç anılmaz? Yazı bunu kesin bir cevaba bağlamaz, ihtimalleri sıralamakla yetinir. Alanı en iyi bilenler etiketi istemiyor, sıfatı övünme ya da kendini pazarlama sayıyor olabilir; internet ortamı da uzmanlık iddiasında bulunanı hedef almaya elverişlidir. Rapaport bu çekingenliği "gönülsüz uzman" diye adlandırır. İkinci ihtimal camianın kendisiyle ilgilidir: bilenleri uzman diye anmaktan kaçınan taraf okur olabilir. Ölçülebilir bir çıktısı bulunmayan bir uğraşta — pipo tütünü tadımı tartışmasında olduğu gibi — sıfatın kime yakıştığını belirleyecek ortak bir ölçek de yoktur.